Bu photoshop deyil!

Xalaoğlusu olmayan qızların qarıması

Sevnc Pərvanə 

Azad Yazarlar Ocağı

Rəfiqəm Zənurə deyir ki, onun doğulub-böyüdüyü əyalətdə evində yeddi qızı olan ailələrin qapısını nadirən elçilər döyür.
Hansı məntiqlə?
O məntiqlə ki, yeddi qızı olan kişi üçün qızları heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Yəni yeddi qızı olan ata-ana nə yaxşı cehiz verəcəklər, nə də düz-əməlli qaynatalıq-qaynanalıq edə biləcəklər.
Sərt məntiqdir. Amma azərbaycanlı məntiqidir.
Əvəzində çoxlu qardaşın tək bacıları gələn elçilər sarıdan kefdədirlər. Elçilər bu tək bacılardan ötəri lap qapının dabanını çıxarırlar. Nəinki uzaq əyalətlərdə, hətta bizim doğma Bakımızda da ailənin sonuncu, yaxud tək oğluna qızlar bir göz qırpımında ərə gedirlər. Lap gözlərini yumub gedirlər. Yenə qəribə azərbaycanlı məntiqiylə ki, ata-ananın mənzili evin sonbeşik oğluna qalacaq. “Bəh-bəh! Ata-anadır da, onlar da bu gün-sabahlıqdırlar, dünyanı tutub getməyəcəklər ki. O boyda ev-eşik, cah-cəlal kimə qalacaq, əlbəəttə sənə”. Qız tərəfindən qohum-əqrəbanın qıza verdiyi öyüd-nəsihətdən bu da sizə bir cümlə!

Ən çox qarımağa namizəd qızlar yaşıd xalası oğlu olmayan qızlardır. Bibioğlular, əmioğlular, dayıoğlular bir yanadır, xalaoğlular bir yana. Baldızqızı, qayınqızı, hətta qardaşqızlarını belə özünə yaxın qoymayan gələcək qaynanalar ancaq və ancaq bacıqızlarını oğullarına və özlərinə layiq görürlər. Narkoman, əyyaş oğullarına belə bacısı qızlarını alıb bacı uşağını bədbəxt edən nə analar var bizim Gülüstanda! Çox vaxt da “çörəyi yada verincə, öz bacımın balasına verərəm!” məntiqiylə.

Qardaşı olmayan sonbeşik qızlar da ər tapmaq sarıdan kefdədirlər. Yenə azərbaycanlı başı burda yaxşı çalışır ki, qardaşı yoxdur, onların gələcək gəlinləri yeganə varis ola bilər.

Görəsən, azərbaycanlılar çox kasıb olduqlarına görə bu axmaq düşüncələrin arxasınca qaçırlar? Yoxsa onlar doğrudan da bu qədər düşüncəsizdirlər?
Şəxsən bir azərbaycanlı olaraq, mən özüm bu suala cavab tapmaqda çətinlik çəkirəm.
Yaxşı ki, gənclər arasında müasir düşüncəli gənclər də var. Bu gənclər ruhuna və beyninə uyacaq birini hər yerdə axtarırlar. Təkcə qohumlar arasında, xalaların, bibilərin daşıyıb gətirdiyi cürbəcür qız-oğlan fotolarının arasında, şadlıq evlərində deyil. Kitabxanalarda, internet forumlarda, yaradıcılıq evlərində, sərgi salonlarında.

Mən uşaqlıqda ata-anamla birgə baxdığım “Bobbi” adlı məhşur hind filmindən başqa heç yerdə nə gördüm, nə eşitdim ki, hansısa ailənin təməli kitabxanada qurulub. Orta statistik azərbaycanlının məntiqinə görə internetdə, kitabxanada, təsadüfi tanışlıqlar qurmaq düzgün deyil. Hətta onlar belə deyirlər: “əxlaqlı qızlar heç vaxt təsadüfi adamlarla tanış olmazlar”.

Azərbaycanlı valideynlər övladlarının gizli sevgisindən xəbər tutanda az qala bu xəbəri faciə kimi qarşılayırlar. Axı hər birinin öz gözaltısı var doğma balası üçün. Aman, görəsən, onlar indi harda səhvə yol veriblər ki, əziz qızları, ya oğulları kiminsə toruna düşüb?! İlk təşviş dolu sual bu olur. Hardan tapmısan onu? Haralıdır? Hansı kənddəndi? Kimlərdəndi? Ata-anası kimdi? Nəçidirlər? Atası nə işləyir?
Hə, alınan cavablar faciəli deyilsə, yalnız sonuncu sual əsl qəhrəmanın özünə aid olur. Evi, işi var? Ev qızıdı, təmiz qızdı? Bu ev qızı söhbəti də yaman mırt söhbətdi.

Əyalətlərdə bu soruşdurma, araşdırma ucbatından onlarla qız evdə qalıb. Yadımdadı, dayım evlənmək istəyirdi. Yazıq kimin adını tuturdusa, nənəm balağını əlinə alıb araşdırma dalınca yollanırdı. Üç gün keçməmiş həmin qızın nəsil-nəcabətində mütləq bir ayağısürüşkənlik, boşluq tapır, dayımı sevdasından vaz keçirirdi.
Dayımın evlənmək istədiyi qızlardan gah birinin xalası əxlaqsız çıxırdı, digərinin əmisi qız zorlamışdı, o birisinin anası həyasız idi, bir başqasının bacısı gedib-qayıtmışdı.
Söhbətə bax, ay Allah! Beləcə axırda dayım bezdi, “gedin, kimi istəyirsiniz, bəyənin, alın” — deyə nənəmin ürəyindən tikan çıxartdı.

Azərbaycanlı heç bir sahədə bu qədər ciddi olmur. Ailə qurmaq məsələsinə gələndə, azərbaycanlı qətiyyən səhv etmək istəmir. Onların tikdiyi körpülər yıxılsa, binalar uçsa, məktəblər dağılsa, meşələri alovlansa, çayları qurusa, əsla bu qədər təşvişə düşməzlər.

Qurduqları ailələr çox möhkəm olmalıdır. Əslində bu pis cəhət deyil. Amma kaş ki, azərbaycanlılar bütün sahələrdə bu qədər canfəşanlıq, götür-qoy edəydilər, yüz ölçüb bir biçəydilər.

Ərimin iş yoldaşları arasında bir kişi var. Bu yaxınlarda toyu idi. Amma toy günü şadlıq evindəcə toyları əsl qalmaqala çevrildi. Gəlinlə-bəy elə ordaca ayrıldılar. Çox gülməli bir səbəbdən. Gəlin toyda öz xalası oğluyla vals oynadığına görə.

Azərbaycanlının evlənmə məsələsində əsas şərtlərindən biri də gəlinin bakirəlik məsələsidir. Bu yaxınlarda internet forumlarında bu məsələnin gəncləri Qarabağ savaşından daha çox məşğul etdiyinin şahidi oldum. Bütün qızlar-oğlanlar med. forumdakı həkimə xorla bir sual ünvanlayırdılar.
Qızlar: “Anadangəlmə qızlıq pərdəsi olmaya bilərmi, bunu necə yoxlaya bilərəm. Çox narahatam”. Oğlanlar: “Toy gecəsi necə təyin etmək olar ki, gəlinin qızlıq pərdəsi əsl qızlıq pərdəsidir, yoxsa nə vaxtsa tikdirib? Qabaqcadan evlənmək istədiyin qızı həkimə aparıb müayinə elətdirmək etik deyil. Belədə, bəs bunu necə bilmək olar?”
Səhiyyə Nazirliyi ailə qurmağa hazırlaşan gənc oğlan və qızlara həkim müayinəsindən keçməyi tövsiyyə edir. Bu boyda ciddi məsələni çox nadir insanlarımız nəzərə alır. Onları maraqlandıran əsas məsələlər dedi-qodu söhbətləri, cehiz, mal-mülk məsələləri və bakirəlikdir. Və üstəgəl qız evinin və oğlan evinin irəli sürdüyü min cür axmaq şərt. Toy filan restoranda olmalıdır, filan qızıldan gəlməlidir və s.

Çox sevdiyim “Bəyin oğurlanması” filmində rejissor toy adətlərimizə həm də ironik nəzər gəzdirir. Bir-birini sevən cütlük qızın atasının tərsliyi ucbatından vüsala çata bilmirlər. Filmin sonlarına doğru əsl səbəb ortaya çıxır. Qızın atası gəncliyində oğlanın anasına vurulubmuş.
Azərbaycanlıların ölüm-dirim məsələlərindən birincisi, bütün dedi-qodu söhbətlərinin də giriş mövzusu evlənmək məsələsidir. Və azərbaycanlıların ən çox sevdiyim atalar sözü də budur: “Qonşum qonşu olsa, kor qızım ərə gedər”. Əlbəttə, onların hər biri özünün yaxşı qonşu olub-olmadığı haqqında düşünmürlər. Bu yaxınlarda “Çox film hareketler bunlar” adlı yeni türk komediya-filminə baxdım. İçində maraqlı bir süjet vardı. Buraxılış gecəsinə getməyə hazırlaşan gənc qız gecəyə geymək üçün seçdiyi paltarı anasına göstərib soruşur: “Anne, ben bu elbiseyi giysem, bir sakıncası olmaz ki? Akşam da ola bilsin gec qaldım bir az. Amma merak etme. Okul arkadaşım beni eve ötürecek”. Anası tərəddüdlə deyir: “Kızım, vallahi, ben bir şey demiyorum. Amma el-alem nə deyer?”

Qız paltar əlində qapı-qapı düşüb bütün qonşularının qapısını bircə-bircə döyür, anasına verdiyi sualı onlara da ünvanlayır. Biz azərbaycanlılar evlənməmişdən qabaq da eynən bu cür qapı-qapı düşüb başqalarından soruşuruq: “Filankəslə evlənmək, filankəsə ərə getmək istəyirəm, sizin bu barədə fikriniz nədir? Sizcə, o, yaxşı namizəddir, ya yox?”

AVROPANI FƏTH EDƏN FATEH SULTAN MÜHƏMMƏD

Az sərkərdə tapılar ki, Fateh Sultan Mühəmmədlə müqayisə olunsun. O, bütün ömrünü İslam dövlətinin möhkəmlənməsinə, sərhədlərinin genişlənməsinə, yeni torpaqların zəbt edilərək Osmanlı imperiyasının ərazisinə qatılmasına həsr etmişdir. Fateh Sultanın vaxtında bütün Avropa dövlətləri türk dövlətinin artmaqda olan nüfuzu və qüdrəti ilə hesablaşırdı.

Qədim tarixə malik olan iki imperatorluq, dörd krallıq, öz siyasəti ilə fərqlənən 17 dövlətin torpaqları bu qüdrətli sərkərdənin böyük hərbi məharəti və uzaqgörənliyi ilə İslam dövlətinin ərazisinə qatılmışdı.

Fateh Sultan II Muradın oğludur. O, atasının ölüm xəbərini üç gün sonra eşidir. Dərhal ata minib yola düzəlir və silahdaşlarına deyir: «Məni sevən ardımca gəlsin». Lakin şahzadənin yanında Mənisədə qalan vəzir bu səfərdən çox ehtiyat edirdi. Onun fikrincə, Sultan Mühəmməd Çeliboluya gizlincə daxil olmalıydı, çünki atasının ölümü ilə ara qarışdığından ona qarşı hər cür qəsd hazırlana bilərdi. Amma gənc şahzadə bu fikirlə razılaşmayıb Mənisədən Çeliboluya olan 6000 km-lik yolu at belində gələrək atasının dəfnində iştirak etdi. Şəhər əhli onu çox ləyaqətlə qarşıladı, öz gələcək sultanlarına şəhərdən xeyli kənarda təzim edib onu adına layiq təmtəraqla Çeliboluya gətirdilər. Sultan Mühəmməd şəhər əhalisi ilə birgə atasına yas saxladı, onlarla bərabər ağlayıb-sızladı. Ertəsi gün Sultan Mühəmməd taxta oturdu. Adətə görə, bütün xalq həmin günü şadyanalıq etdi. Bu, Sultan Mühəmmədin atasının ölümündən sonra ikinci dəfə taxta çıxması idi. Vaxtilə hələ atasının sağlığında 13 yaşında ikən taxta oturdulmuş gənc şahzadə bir müddət sonra sultanlıqdan uzaqlaşdırılmışdı.

İyirmi bir yaşlı sultan çox gözəl tərbiyə almışdı. O, türk dilindən başqa yunan, latın, italyan, fransız, ərəb və fars dillərini bilirdi, elm adamlarını sevir, onlara qayğı ilə yanaşırdı.

Yeni sultanı dünya dövlətlərinin elçiləri ardı-arası kəsilmədən təbrik etməyə gəlirdilər. Onlar gənc sultanın taxta çıxdıqdan sonrakı niyyətlərini öyrənməyə çalışırdılar. Sultan Mühəmməd isə belə məsələlərdə çox ayıq idi. O, bütün elçiləri yaxşı qarşıladı, heç bir artıq hərəkətə yol verməyərək daxilində gizlətdiyi niyyətləri büruzə vermədi. Atasının vaxtında osmanlıların vuruşduqları serb və macarlarla sülh bağladı.

Bizans imperatoru Sultan Mühəmmədin hər bir hərəkətini diqqətlə izləyirdi. O, sultanın tədbirlərindən qəzəblənərək Osmanlı sultanlığına qarşı yeni addımların atılması barədə düşünürdü. Bizans imperatorluğunun əsas məqsədi getdikcə qüvvətlənməkdə olan Osmanlı dövlətini tam qüvvədən salıb zəiflətmək, nəhayət, məhv etmək idi. Odur ki, o vaxt özü kənarda dursa da, müxtəlif yollar arayaraq bu imperatorluğu daxildən parçalamağa, onun şahzadələri, yaxud sarayın tanınmış şəxsləri arasında ixtilaf yaradıb onları taxt-taca qarşı çevirməyə çalışırdı. Buna görə də Bizans imperatorluğu dərhal Sultan Mühəmmədin yanına elçi göndərib bildirdi ki, o, Orxan Çələbi üçün verəcəyi təxsisatı çox yubadır. İndi Sultan bu təxsisatı ikiqat ödəməlidir. Əgər o bunu etməzsə, Orxan Çələbini buraxacaq, onu silah və ordu ilə təmin edəcəkdir. Bizans imperatorluğu bu dəfə Orxan Çələbidən istifadə etmək qərarına gəlmişdi.

Bəzi mənbələrin göstərdiyinə görə, Orxan Çələbi II Muradın qardaşı olub. Lakin onun anasının kim olması məlum deyildir. Bu cəhətdən taxt-tac iddiasında olan Orxan Çələbi bizanslıların yanında saxlanır, türklər hər il ona müəyyən miqdarda təxsisat verirdilər.

Sultan Mühəmməd Bizans elçilərini çox hörmətlə qəbul elədi. Onların tələblərini yerinə yetirəcəyinə söz verdi. O, növbəti səfərdən qayıtdıqdan sonra Orxan Çələbi üçün təxsisat ayırıb göndəriləcəyini söylədi. Lakin bu bir diplomatiya idi. Bizans elçiləri geri dönüb Sultanın yumşaldığını və Bizansın bütün tələblərini yerinə yetirəcəyini bildirdilər. Sultan səfərdən qayıtdı. Bizansa heç nə göndərməməyi tapşırdı. O artıq öz niyyətini gizlətmək fikrində deyildi. Qarşıda məşhur Konstantinopol şəhəri üzərinə tarixi yürüş dururdu.

Mühəmməd çox tədbirli və uzaqgörən bir sultan idi. O yaxşı dərk edirdi ki, türk sultanlarının heç birinin ala bilmədiyi Bizans paytaxtı heç də zəif müqavimət göstərməyəcəkdir. Bu şəhər möhkəm istehkamlara malik idi, yaxşı, əlverişli hərbi-strateji mövqedə yerləşdirilmişdi.

O, Konstantinopolu almaq üçün ciddi hazırlıq görməyə başladı. Onun əmrinə əsasən Bosfor boğazının o biri sahilində Rumeli qalasının tikintisinə başlandı. Bu tikinti başa çatdıqdan sonra şəhərin Qara dənizdən əlaqəsi hər bir an kəsilə bilərdi. Bu da paytaxta çörək və ərzağın daşınmasının qarşısını almaq, bununla da şəhər müdafiəçilərinin iradəsini qırıb onları aclığa təslim etmək demək idi.

Bizans imperatoru vəziyyəti belə görüb Osmanlı dövlətinin əsil məqsədini başa düşdü. Sultanın yanına elçilərini göndərdi, onlara külli miqdarda hədiyyə verdi ki, müsəlmanların bu tikintisi baş tutmasın.

Amma Sultan Mühəmməd ölkənin hər yerindən ən yaxşı inşaat ustalarını bu qalanın tikintisinə cəlb etmişdi. Bizans imperatorluğunun nə hədiyyələri, nə də yalvarışları onu bu məqsəddən döndərə bilməzdi. Konstantinopolun alınması üçün böyük hazırlıq işləri sürətlə davam etdirilirdi.

Sultan Bizans imperatorunun xaricdən kömək gözlədiyini bilib ən əvvəl onun yaxınlıqda olan qardaşlarına qarşı qəti hərəkət etdi. Türk qoşunları Morada hakimlik edən imperatorun hər iki qardaşının müqavimətini tezliklə qırdı. Artıq imperator nəinki xarici ölkələrdən, hətta doğmaca qardaşlarından belə yardım ala bilməzdi. Bütün yollar tutulmuşdu.

Sultan Mühəmməd Konstantinopolu almaq üçün nəhəng bir top tökdürmüşdü. Bu topun diametri 3 metrdən çox idi. Hər bir mərmisinin ağırlığı isə 1500 kq-a bərabərdi. Bu topa təxminən 1000 nəfərə yaxın döyüşçü xidmət edirdi.

Topun gətirilməsi Rumeli bəylərbəyisi Dayı Qarağa Paşaya tapşırılmışdı. O, bu topun keçəcəyi bütün yerləri qabaqcadan bizanslılardan təmizləyir, onun irəliləməsinə lazımi şərait yaradırdı. Bizanslılar bir çox şəhərləri boşaltmışdı, onların əksəriyyəti Konstantinopola qaçaraq orada özlərinə sığınacaq tapır, şəhər üzərinə nəhəng bir topun gətirildiyini xəbər verirdilər.

Müsəlman ordusunda 100 min nəfər döyüşçü Konstantinopol uğrunda vuruşmaya cəlb edilmişdi. Lakin bəzi Qərb tarixçiləri bu rəqəmi şişirdərək döyüşçülərin miqdarının hətta 250 min nəfərə çatdığını iddia edirlər.

1453-cü il aprelin 4-də Sultan Mühəmməd Konstantinopolu mühasirəyə almaq barədə əmr verdi. Qeyd edək ki, mühasirə planına qədər gənc sultan düşmənin bütün müdafiə obyektlərini, istehkamların sxemlərini mükəmməl öyrənmişdi. O hətta Bizans imperatorunun yeni tikilən qalaya göndərdiyi elçiləri belə geri qaytarmamış, əvvəlcə onları həbs etdirmiş, sonra isə hərbi-strateji mövqelərini gördüklərinə görə onları öldürtmüşdü. Artıq Bizansın hər yer ilə əlaqəsi kəsilmişdi. Sultan Mühəmməd imperator Konstantinə təslim olmağı təklif etdi. Ona bildirdi ki, əgər o təslim olarsa, heç kimə əl vurulmayacaq. Əks halda isə heç kimə aman verilməyəcək. Lakin şəhərin sakinləri təslim olmaq təklifini rədd etdilər.

Döyüş türk toplarının gurultusu ilə başladı. Osmanlı topları o dövrdə çox qüvvətli idi. Bizans kimi yüksək inkişaf etmiş bir imperiyada bu toplara bərabər tutulan toplar yox idi. Bizans toplarının atdıqları mərmilər hədəfə çatmır, İslam qoşununa heç bir xətər yetirə bilmirdilər.

İlk günlər hücum nə qədər dəhşətli olsa da, müsəlmanlar qələbə qazanmadılar. Hətta dəniz döyüşündə Roma papasının göndərdiyi gəmilər türklərin bir xeyli gəmisini yandırdı. Lakin bu hələ müharibənin başlanğıcı idi. Hər bir hücum həm də düşmənin qüvvətli və zəif nöqtələrini aşkara çıxarırdı. Sultan müharibənin gedişini diqqətlə izləyir, mövcud şəraitə uyğun taktiki göstərişlər verirdi.

Vəziyyət getdikcə gərginləşirdi. Müsəlmanlar artıq xeyli müddət Konstantinopolu mühasirədə saxlamalarına baxmayaraq, əsaslı bir müvəffəqiyyət əldə edə bilməmişdilər. Buna görə də lağım qazmağa başlamışdılar.

Bundan əlavə, Qərb dünyasından alınmış bəzi xəbərlər yaxın gələcəkdə çox böyük vuruşmaların olacağından xəbər verirdi. Roma papası bütün Qərb dövlətlərini Bizansa yardım etməyə, növbəti Səlib yürüşlərinə çıxmağa çağırırdı. Digər tərəfdən isə Bizansın köməyinə macarlar da gəlməyə can atırdı.

Müsəlmanların lağım qazması xəbəri bizanslıları çox təşvişə saldı. Artıq onlar şəhərin son günlərinin yaxınlaşdığına şübhə etmirdilər. Bizans imperatoru Konstantin Sultan Mühəmmədin yanına elçi göndərmişdi ki, biz sənin bütün şərtlərinə razıyıq. Müharibəni dayandır.

Lakin bu dəfə sultan elçiyə belə cavab vermişdi:

– Ya mən Bizansı alacağam, ya da Bizans məni!

İslam sərkərdəsi tarixdə hələ bu günə qədər misli-bərabəri olmayan bir taktikanı həyata keçirdi. Bir gecənin içində 70-dən artıq gəmini üzərinə piy çəkilmiş taxtalar vasitəsilə körfəzin bu başından o biri tərəfinə quru yol ilə apartdırdı. Səhər tezdən şəhərin müdafiəçiləri oyandıqda artıq Osmanlı eskadra­sını öz qarşılarında gördülər. Heç kim bu tərəfdən hücum gözləmirdi. Odur ki, İslam gəmilərinin divar önündə görünməsi istehkamçıları istər-istəməz vahiməyə saldı. Bizans gəmiləri artıq təhlükə altında idi. Onlar vəziyyətin çıxılmaz olduğunu görüb İslam gəmilərini yandırmağa cəhd göstərdilər. Lakin İslam dənizçilərinin cəldliyi burada da qələbəni təmin etdi. Bütün Bizans gəmiləri top atəşilə yandırıldı.

Bundan əvvəl qalanın bombardman edilməsi nəticəsində divarlarda açılmış dəliklərdən içəri girən müsəlman döyüşçüləri heç bir uğur qazana bilməmişdilər. Bizans qoşunu onları içəridə məğlubiyyətə uğratmışdı.

İmperator Konstantin rəqib döyüşçüləri arasında vahimə yaratmaq, öz gücünü nümayiş etdirmək məqsədilə 260 nəfər müsəlman əsgərinin boynunu vurdurub başlarını şəhərin divar bürclərinə sancdırmışdı. O, bununla İslam qoşununu qorxutmaq istəyirdi. Lakin bu hadisə müsəlmanları daha da qəzəbləndirdi, öz silahdaşlarının, şəhid olmuş əsgərlərinin düşməndən qisasını almaq istəyi onları daha əzmlə, cəsarətlə hücuma keçməyə sövq etdi. İmperator Konstantin isə bunu gözləmirdi.

Sultan qalanı almaq məqsədilə bu gün də tarixçilərin böyük heyranlıqla yazdıqları özüyeriyən bir qüllə düzəltdirmişdi. Özlüyündə çox böyük ixtira olan bu qüllə cəmi dörd saat ərzində hazırlanmışdı. Qüllənin hündürlüyü Konstantinopolun divarlarından hündür idi. O həm içəridən, həm də xaricdən dəvə və öküz dəriləri ilə ikiqat örtülmüşdü. Qüllədə toplar yerləşdirilmişdi. Arxa tərəfində isə 500 metr uzunluğunda üstüörtülü bir yol salınmışdı. Döyüşçülər bu yol ilə qülləyə daxil olurdular. Bundan əlavə, qüllədə həmçinin mancanaqlar da qoyulmuşdu. Qala önündəki xəndəkləri doldurmaq, qüllədə müxtəlif şeyləri qoymaq üçün yer də ayrılmışdı.

Son dərəcə böyük, həm də özüyeriyən bir qülləni görən bizanslılar dəhşətə gəlmişdilər. Yenidən şiddətli döyüş başlamışdı. Müsəlmanlar bu qüllə vasitəsilə çox şeyə nail oldular. Şəhərin divarları bir neçə yerdən yarıldı, xəndəklər dolduruldu. Ən başlıcası o idi ki, Sultan hər dəfə belə qeyri-adi ixtiraları nümayiş etdirdikcə şəhər müdafiəçilərinin iradəsini qırmağa nail olurdu. Özüyeriyən qüllə öz işini gördükdən sonra bizanslılar tərəfindən top atəşilə dağıdılsa da, hərb tarixində görünməmiş orijinal bir ixtira kimi qeyd edildi.

Artıq hamı şəhərin son günlərinin yaşadığını bilirdi. Bir-iki güclü hücumdan sonra Konstantinopol tam məğlub olacaqdı.

Sultan qan tökməyi dayandırmaq məqsədilə Bizans imperatorunun yanına elçi göndərdi. Elçi sultanın şəhəri təslim etməsi təklifini irəli sürdü. Əgər şəhər yenidən qan tökülmədən təslim olarsa, o, öz ailəsini və xəzinəsini də götürüb gedə bilərdi. Şəhərə daxil olacaq müsəlman qoşunlarının əhaliyə toxunmayacağı barədə təminat da verilirdi.

Ancaq imperator öz əyanları ilə məsləhətləşdikdən sonra Sultana belə xəbər göndərdi ki, mən təslim olmağı, şəhəri müsəlmanlara verməyi yox, istədiyi vergini ödəməyi üstün tuturam.

Bizans imperatorundan rədd cavabı alındıqdan sonra sultan macarların elçisini qəbul etdi. Elçi Konstantinopoldan mühasirənin götürülməsi tələbini irəli sürdü və bildirdi ki, artıq bir xeyli gəmi Osmanlılara qarşı vuruşmaq üçün yola düşmüşdür.

Sultan Mühəmməd əhvalını qətiyyən pozmadı və əlinin işarəsi ilə onları topların qarşılayacağını göstərdi.

Osmanlı sultanlığında açıq-aşkar ikitirəlik yaranmışdı. Elçinin gətirdiyi xəbərdən bəzi sərkərdələr çox narahat olmuş, dərhal mühasirənin aradan qaldırılması təklifini irəli sürmüşdülər. Onların fikrincə, ordunun həm macarlarla, həm də bizanslılarla vuruşması sultanlığın məhvinə gətirib çıxara bilərdi.

Lakin Sultan Mühəmmədin əhatəsində olan bəzi sərkərdələr bütün çətinliklərə baxmayaraq, şəhərin fəth edilməsi tələbini irəli sürdülər. Gənc sultan da bu fikirdə idi. O, şəhərin mühasirəsini davam etdirməyi, səhər qəti döyüşə hazırlaşmağı tapşırdı.

Hamı qarşıda ağır döyüş olacağını başa düşür, ciddi hazırlıq işi aparırdı. Sultan özü şəxsən döyüşçülər arasında dolanır, lazımi tapşırıqlar verir, bəzi yoxlamalar edirdi. Hiss olunurdu ki, o, özü də möhkəm narahatlıq keçirir.

Lakin o bu narahatlığı qətiyyən büruzə vermir, döyüşçülərə dərin inam hissi aşılayırdı. Sultan ilə söhbətdən sonra döyüşçülər aydın dərk edirdilər ki, böyük İslam dövlətinin möhkəmlənməsi, gələcək inkişafı məhz bu Konstantinopol şəhərinin fəth edilməsindən çox asılıdır. Çünki Bizans imperatorluğu tarix boyu Osmanlı dövlətinə qarşı çıxmış, müsəlmanların rahatlığını, inkişafını pozmuşdu. Bizansın paytaxtının alınması bütün müsəlmanların gələcəkdə təhlükəsizliyinə təminat olacaqdı.

1453-cü il mayın 28-də müsəlmanlar şadlıq edir, bizanslılar isə sabahın açılmasını səbirsizliklə gözləyirdilər. Onlar müsəlmanların gecə vaxtı bu şadyanalığından vahimələnir, səhər nə isə qeyri-adi bir təhlükənin baş verəcəyini qəlbən duyurdular.

Bizans imperatoru da bərk vahimə içində idi. O, Aya Sofiya kilsəsinə gedərək ibadət etdi, sonra şəhər müdafiəçilərinə baş çəkdi, lazımi tapşırıqlar verdi.

Mayın 29-da səhər tezdən bütün şeypurlar çalınan kimi qədim Roma dövlətinin ən gözəl şəhərlərindən biri hesab olunan Konstantinopol üzərinə tarixi hücum başladı. İslam döyüşçüləri «Allah! Allah!», – deyərək şəhərin divarlarına doğru qaçaraq nərdivanları dayayır və sürətlə yuxarı dırmanırdılar. İki mindən artıq nərdivanın divara söykənməsi ilə əlli mindən artıq döyüşçü İstanbulun hündür divarlarını aşmağa can atırdılar. Bizanslılar gecədən hazırlıq görmüşdülər. Divara dırmanan İslam döyüşçülərinin üstünə müxtəlif isti mayelər tökür, nərdivanları divardan aralamağa cəhd edir, üzərlərinə daş atır, bir sözlə, insan ağlının bütün imkanlarından istifadə etməklə bu hücumun dəf edilməsinə, düşmənin geri oturdulmasına çalışırdılar. Lakin hücumun ardı-arası kəsilmirdi. Nərdivanın biri aşırılırdısa, dərhal əvəzinə bir neçəsi divara qoyulurdu. Əyriqılınclı müsəlman əsgərləri sürətlə yuxarı dırmanırdılar. Ulubadlı Həsən adlı bir döyüşçü Konstantinopol divarlarına ilkin olaraq İslam bayrağını sancdı. Bədəninə qırxdan artıq oxun vurulmasına baxmayaraq o, son nəfəsinə qədər həmin bayrağın divar üzərində dalğalanmasına, çıxarılıb atılmamasına çalışdı. Bu bayraq bütün döyüşçülərdə qələbə əzmi yaratdı, onları düşmənə qarşı daha sürətlə vuruşmağa sövq etdi.

Nəhayət, 54 gün sürən bu mühasirə mayın 29-da qələbə ilə qurtardı. Şərqi Roma imperatorluğu­nun 115 illik paytaxtı olan İstanbul şəhəri zəbt edildi. Sultan Mühəmməd bir fateh kimi at üstündə şəhərə daxil oldu. Elə həmin vaxtdan etibarən o, Fateh Sultan Mühəmməd kimi çağırıldı. İyirmi iki yaşlı sultan şəhərin topqapı darvazasından içəri girib Aya Sofiya kilsəsinə gəldi. Kilsəyə bir neçə min adam toplaşmışdı. Hamı qorxu içində öz aqibətini gözləyirdi. Amma Sultan qoşun başçılarına tapşırdı ki, dinc əhaliyə toxunulmasın.

Fateh Sultan Mühəmməd Aya Sofiyada iki rükət namaz qıldı, sonra azan oxutdu. Bununla da bu qədim məbədgah müsəlmanların ibadət yerinə çevrildi.

İstanbulun fəth edilməsi İslam dövlətinin qarşısında çox böyük imkanlar açdı. Fateh Sultan Mühəm­mədin zəfərli yürüşləri bütün dünyada Osmanlı dövlətinin nüfuzunu daha da artırdı.

İstanbul fəth edildikdən sonra Roma papası bu məğlubiyyətlə barışmayaraq, bütün xristian dövlət­lərinə müraciət edib onları Osmanlı dövləti üzərinə qaldırmaq istəyir. Hətta 1453-cü il 30 sentyabr tarixini müsəlmanlara qarşı Xaç yürüşü elan edir və bir çox Qərb dövlətlərinə bu haqda məlumat göndərir. Lakin birgə qoşun yığmaq mümkün olmadığına görə, Roma papasının bu planı baş tutmur.

Görünür, Qərb dövlətləri Osmanlı dövlətinin getdikcə artmaqda olan qüdrətindən ehtiyat etdikləri üçün bu addımı atmamışlar.

İstanbulun fəthi Osmanlı dövləti daxilində bir çox məsələlərin aydınlaşmasına kömək etdi. Fateh Sultan Mühəmməd hücumqabağı döyüş başçılarını yığıb qəti hərəkət etməsi tələbinə qarşı çıxan vəzir Xəlil paşanın mövqeyi şəhər alındıqdan sonra aydın oldu. Məlum oldu ki, Konstantinopol mühasirəsi zamanı Sultanın və Osmanlı dövlətinin sağ əli hesab olunan Xəlil paşa bizanslılara satılıbmış. Buna görə o, İstanbuldan mühasirənin dərhal götürülməsi tələbini irəli sürmüşdü. Bizans imperatorunun baş naziri Lukas Notoros Fateh Sultana bildirmişdi ki, «Bizansın silahı yerə qoymamasının, şəhəri vaxtında təslim etməməsinin əsas səbəbi Xəlil paşanın imperatorumuzdan xeyli rüşvət alması olmuşdur. O, bu rüşvətin əvəzində İstanbuldan mühasirənin götürüləcəyini vəd etmişdi».

Lakin bəzi tarixçilər Xəlil paşanın bu xəyanətinə şübhə ilə yanaşırlar. Onların fikrincə, Fateh Sultan Mühəmməd sarayda öz başlıca rəqiblərindən biri hesab etdiyi Xəlil paşanı məhz bu yol ilə aradan götürmək istəmişdi. Çünki baş vəzirin nəsli ən dövlətli tayfa hesab edilirdi.

Xəlil paşa dərhal tutulub zindana salındı müəyyən vaxtdan sonra edam edildi. O, onu öldürməyə gələn cəlladlara mərdanə şəkildə demişdi: «Başımı sultanın ayaqları altına atın, ona verə biləcəyim daha qiymətli bir şeyim yoxdur». Bu fikrin özü Xəlil paşanın xəyanət etməsinə şübhə doğurur.

Konstantinopol fəthi ilə əlaqədar olaraq bütün Şərq dövlətləri ilə bərabər, Avropa dövlətləri də həmçinin Fateh Sultan Mühəmmədi təbrik etmək üçün elçilərini göndərmişdilər. Bir İslam dövlətinin bu qədər güclənməsi bütün Avropanı təşvişə salmışdı.

Konstantinopolun fəthi dünya tarixində böyük bir dönüş yaratdı. Çünki Avropanı Asiya ilə birləşdirən ən əsas boğazların və su yolunun üzərində dayanan bu şəhər osmanlıların əlinə keçməklə Avropa iqtisadiyyatının ənənəvi gedişini pozdu. Osmanlı dövləti ərazisində alınan yüksək rüsumlar, əlavə xərclər və digər səbəblər avropalıları Şərq, xüsusilə də Hindistanla birbaşa əlaqələr qurmaq üçün yollar axtarmağa məcbur etdi. Hindistana su yolu tapmaq məqsədilə başlayan dəniz səyahətləri Böyük Coğrafi Kəşflərə rəvac verdi. (Təbii ki, Böyük Coğrafi Kəşflərin heç də «böyük» olmamaları və heç də «kəşflər» olmamaları barədə yeni-yeni tarixi faktlar üzə çıxmaqdadır. Amma istənilən halda bu versiyanı da məntiqə uyğun hesab etmək olar – red.) Göründüyü kimi, Amerika, Avstraliya və Antraktida qitələrinin kəşf edilməsi dolayısı ilə bu «şanlı fəth»lə bağlıdır. Bu kəşflər isə bütün dünyanın mənzərəsini dəyişdi. Təbii olaraq, bu köklü dəyişikliklərin əsas təkanverici amili də yenə İslamdır. İslamın yayılması, qələbəsinin labüdlüyü və İslam adına böyük işlər görmək duyğusu ilə çırpınan müsəlman qəlbləri oldu.

Avropada 25-ə qədər dövlət Osmanlı imperiyasına qarşı birləşmişdi. Bu dövlətlər o zaman Fateh Sultan Mühəmmədə qarşı çıxacaq yeganə bir qüvvəni ağqoyunluların hökmdarı Uzun Həsənin timsalında görürdülər. Xristianlara Papa, müsəlmanlara isə Uzun Həsən başçılıq etməli idi, o, döyüş meydanında sanki tək qalmışdı. Bu adi həqiqəti dərk edən Osmanlı sultanı öz düşmənlərinin hər bir hərəkətini izləyir, gələcək döyüşlərə ciddi hazırlaşırdı. Ağqoyunlular böyük məğlubiyyətə uğradılar. Avropa dövlətlərinin böyük ümid bəslədikləri Uzun Həsən meydandan çıxdı. Fateh Mühəmmədin Uzun Həsən üzərində qələbəsi xeyli vaxt apardığına görə İstanbulda müxtəlif söhbətlər  gedirdi. Hətta belə bir şayiə yayılmışdı ki, guya Fateh bu səfər zamanı həlak olmuşdur. Tədqiqatçılar belə fikir irəli sürürlər ki, bu xəbərləri İstanbula göndərilən Uzun Həsənin casusları yayırmış. Bu xəbərin doğruluğuna inanan bəzi saray adamları İstanbulda qalan on dörd yaşlı şahzadə Cemin yanına gələrək dedilər:

– Şahzadə, nə deyirsən? Qardaşların uzaqdadır. Çıx taxta otur. Bütün məmləkət sənə tabe olur və belə fürsət bir daha ələ keçməz.

Gənc şahzadə atasının və qardaşlarının ölmüş olduğunu yəqin edib ixtiyarında olan mühafizə dəstəsinin andiçməsinə razılıq vermişdi. Lakin atası Fatehdən öz adına zəfər məktubu gəldiyi üçün onun taxta çıxıb özünü sultan elan etməsi baş tutmadı. Fateh geri dönərək məsələdən xəbər tutdu, oğlunu cəzalandırmayıb paytaxtdan uzaqlaşdırdı. Şahzadəni bu addım atmağa məcbur edən şəxsləri isə dərhal edam etdirdi.

Fateh Sultan 1481-ci ildə çox güclü bir ordu ilə səfərə hazırlaşırdı. Lakin onun qəflətən xəstələnib vəfat etməsi bu səfərin əsil mahiyyətini gizli saxladı. O, mayın 3-də 49 yaşında ikən gözlərini əbədi yumdu. Döyüşçülər sultanın həkimi Yaqub paşanı tikə-tikə doğradılar. Çünki əsil adı Yaqopo olan bu şəxs Sultan Mühəmmədi zəhərləmişdi. Bu, böyük İslam hökmdarına  qarşı edilən on beşinci sui-qəsd idi. Onu da qeyd edək ki, Yaqub paşa yəhudi mənşəli bir şəxs idi.

Fatehin ölümü bütün xristian aləmini sevindirdi. Papa bu xəbəri eşidən kimi «Böyük qartal öldü», – deyə fərəhlənmiş, Avropa kilsələrində üç gün üç gecə bu münasibətlə dua oxunmuşdu. Xristianlığın mərkəzi hesab olunan Romada isə toplar atılmışdı.

Qüdrətli hökmdar, böyük Fateh Sultan Mühəmməd İstanbulda dəfn olundu. O, ilk İslam hökmdarı idi ki, bu şəhərdə dəfn edilmişdi.

Son dərəcə uzaqgörən, ehtiyatlı, ağıllı siyasət yeritməyi bacaran bu hökmdar həm də çox qəddar bir şəxs olmuşdur. Bütün Avropada onun adı çəkilərkən əksəriyyət qorxurdu.

Lakin bütün bunlarla yanaşı, Fateh Sultan elmin, ədəbiyyatın, memarlığın inkişafına xüsusi diqqət yetirirdi. İstanbul universiteti məhz onun vaxtında açılmış, dövrün qabaqcıl alimləri bu elm ocağına cəlb edilmişdi. O, özü də həmçinin müxtəlif dillərdə əsərlər oxuyar, öz biliyini daim artırar, yanında savadlı müəllimlər saxlayardı.

Fateh Sultan çox qətiyyətli hökmdar idi, o, hər hansı bir işi yarımçıq görməyi, yaxud sabaha saxlamağı sevməzdi. Məqsədinə çatmaq üçün durmadan çalışardı. Sultanın ən böyük və gözəl keyfiyyətlərindən də biri bu idi ki, o, İslamın və vətəninin mənafeyini hər şeydən üstün tutar, ağıllı, cəsarətli, xalqı narazı salmayan ədalətli şəxslərə arxalanaraq, öz siyasətini həyata keçirərdi. İslam dövlətinin müdafiə qüdrətini artırmağı ən vacib amil hesab edərdi. Çünki Osmanlı imperiyası nəinki bir türk dövləti idi, həm də dövrünün ən şanlı İslam dövləti idi. Bu isə Allah qarşısında çox böyük məsuliyyət idi. Təsadüfi deyil ki, bu böyük sərkərdə vəfat etdiyi vaxt Osmanlı dövlətinin artıq 250 döyüş və 500 nəqliyyat gəmisi var idi. İslam dövlətinin donanması qarşısına çıxacaq başqa bir donanma yox idi.

Qüdrətli Sultan nəinki İslam tarixində, eləcə də bütün dünya dövlətlərinin hökmdarları arasında mühüm yer tutur. Müsəlmanlar öz qəhrəman övladı Fateh Sultanın adını və şərəfini daim uca tutur, böyük qürur hissi ilə onu yad edirlər.

Hazırladı: Ülkər Məmmədova                         vahdetedogru.wordpress.com                            

Yat hələ

Mir Bağır

Mən  oyağam,  dərd  ələnir  üstümə.

Gecə-gündüz həsrət durub qəsdimə.

Düşünürəm qeyri-mümkün şeyləri

Axı,görən necədir azadlıqın göyləri,

Sarımtıl  şəfəqlərin  cazibədar  varlığı

Həqiqətin  açarı-bəşərin  inkarlığı,

Səni  hara  aparır  korluğun  və  karlığın?

Yat  sevimli  millətim,

Pak,  günahsız  qəlbinlə,

Qorxaraq  demədiyin,

əlacsız  hisslərinlə,

yat  sevimli  millətim

səadət  bəzən  yuxuda  gəlir.

Englandı belə səbirsizliklə gözləməyin!

Arzu Abdulla

arzuabdulla@rambler.ru

Liviyanın başı qalmaqalda olan lideri Müəmmar Qəddafinin gənclik illərində çəkilmiş şəklini facebook səyfəmdə profil şəkli etdiyim üçün məni qınayanlar və Qəddafini mənə tanıtdırmaq istəyənlərin sayı artmaqdadır. Mən isə bütün suallara və qınaqlara iki cümlə ilə cavab verirəm: “Qəddafi haqq-ədalət döyüşündə məğlub olsaydı sevinərdim. Qəddafi neft davasının qurbanıdır, bizim kimi”. 

O anda “demokratiya” döyüşçüləri “Qəddafi 42 ildir Liviyanı söküb-yeyir” deyirlər. Amma bu adamların heç birinin ağlına gəlmir ki, Böyük Britaniya krallığında artıq yüzillərdir ki, bir ailə hakmiyyətdədir. O zaman “demokratiya” döyüşçüləri hazırcavablıq edib deyirlər: “Böyük Britaniyada demokratiya var”. Aha, çox maraqlı cavabdır. Maraqlı olan daha bir məqam isə Britaniya  şahzadəsinin bu il Londonda keçirilən dəbdəbəli toy mərasimidir. Yəqin bilirsiz ki, bu toyda yalnız güllərə 800 min dollar xərclənib. Ümumilikdə isə toy 34 milyon dollara başa gəlib. İndi kim sualıma cavab verər? Böyük Britaniyanın adi vətəndaşları toylarına nə qədər pul xərcləyir?

Amma nədənsə oğluna sadə iranlıdan da sadə toy edən İran prezidenti Əhmədnecatın bu humanistliyi və insanlığı reklam edilmədi. Səbəbi bəllidir. 

Bayaq dedim, yenə də təkrar edirəm ki, biz Qəddafiyə çox oxşayırıq. Bizi acı tale birləşdirir.

Ən başlıca oxşarlığımız isə müsəlman olmağımızdır. Dünyanın o başından bu başına hücum çəkib sanksiya tələb edən ABŞ təşkilatları nədənsə İraqda günahsız insanları itinə parçalatdıran Lynndie England adlı amerikalı qadın əsgər buna görə cəmi 3 il həbs cəzası aldı. Üstəlik etdiyi vəhşiliklərdən ibarət “Tortured” (“Əzaba düçar olmuşlar”) adlı kitab buraxdı. Kitabının təqdimatında isə jurnalistlərin ona yönəltdiyi bəlli suala belə cavab verdi: “Peşiman deyiləm”. Yüzlərlə insanı ağlasığmaz işgəncələrə vadar edən amerikalı əsgər qadın cəmi üç il həbs cəzası aldı. Çünki o, iraqlıları, müsəlmanları təhqir etmişdi.

Azyaşlı uşağın başını kəsən, əsirləri işgəncə ilə qrup halında seksə məcbur edən, əsirlərin başına it xaltası bağlayıb sürüyən, müsəlman qadını itinə zorlatdıran England hazırda ABŞ-ın Virginia əyalətinin kiçik bir qəsəbəsi olan Keyserdə övladı ilə birgə yaşayır. Yenə də maraqlı sual doğur, nə əcəb Amerikada guya qüllələri partladan, dünyaya meydan oxuyan müsəlman terror təşkilatları  günahsız müsəlman bacı-qardaşlarının, körpələrinin qisasını almaq üçün ona toxunmurlar? Çünki belə “qisas” ABŞ-a sərf etmir.

Sualdan sual doğur, hamısı da cavabsız. Ey, məmləkətimin qrantyeyən “demokratiya” carçıları! Sizə bir məsləhətim var. Amerikalı ifritə Englandı belə səbirsizliklə gözləməyin! Ən azından it xaltasından ayıbdır. O gələsi olsa xalta ilə birgə gələcək!

Bu gün səhərdən həmkarım Elçin Bayramovun məsləhət gördüyü Oleq Platonovun “Amerika niyə məhv olacaq?” kitabını oxuyuram.

Yazımı elə yenicə tanış olduğum kitabdan bir parçayla başa vururam:  “Başqa ölkələri istismar etmək hüququnu təsdiqləmək və qoruyub saxlamaq üçün Amerika vaxtaşırı olaraq zorakılığın ən ifrat formalarına, ilk növbədə hərbi zorakılığa əl atır. İkinci dünya müharibəsindən sonrakı onilliklər ərzində ABŞ bəşəriyyətə qarşı o qədər cinayət törədib ki, bunlara görə Amerika sistemi Nürnberq prosesinə, onun administrasiyası isə hitlerçi canilərin taleyinə layiqdir.

1948-1953-cü illər ‒ Filippində hərbi əməliyyatlar. Filippin xalqına qarşı cəza əməllərində həlledici iştirak. Minlərlə filippinlinin qətli.

1951-1953-cü illər ‒ 1 milyona yaxın Amerika əsgərinin Koreyaya silahlı müdaxiləsi. 100 minlərlə koreyalının həlak olması.

1964-1973-cü illər ‒ Vyetanama qarşı hərbi təcavüz. Yarım milyondan artıq vyetnamlının məhv edilməsi. Hitlerin nümunəsilə bütöv kəndlər məhv edilir, sakinləri ilə birlikdə rayonlar napalmla külə döndərilir. Qadınların və uşaqların kütləvi qırğını.

1964-cü il ‒ Panama kanalı bölgəsində Panamanın hüquqlarının bərpasını tələb edən milli qüvvələrin qanına qəltan edilməsi.

1964-1973-cü illər ‒ 50000 ABŞ əsgərinin Laos respublikasına qarşı cəza əməliyyatlarında iştrakı. Yenə minlərlə qurban.

1982-1983-cü il ‒ 800 ABŞ dəniz piyadasının Livanda hərbi təcavüzü. Yenə çoxsaylı qurbanlar.

1986-cı il ‒ Liviyaya xaincəsinə basqın. Tripoli və Benqazinin bombardman edilməsi. Çoxsaylı qurbanlar.

1989-cu il ‒ Panamaya silahlı basqın. Minlərlə panamalı həlak oldu.

1991-ci il ‒ İraqa qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyat. 450000 hərbi qulluqçu və minlərlə müxtəlif müasir hərbi texnikadan istifadə. 150 minədək dinc sakinin öldürülməsi. İraq əhalisini qorxutmaq məqsədilə dinc obyektlərin bilərəkdən bombardman edilməsi.

1992-1993-cü illər ‒ Somalinin silahlı işğalı. Dinc əhali üzərində silahlı zorakılıq, mülki şəxslərin qətli”.

Елена Мельникова-Григорьева: «Искусство в полном говне»

Кино, вино или домино? Известный семиотик из Тарту предсказывает будущее искусства. Как ближайшее, так и самое отдалённое

Елена Мельникова-Григорьева — один из самых известных и остроумных русскоязычных (поскольку живёт, преподаёт и пишет она в Тартуском университете) семиотиков. 

— В каком состоянии находится нынешнее искусство?
— Современное искусство переживает ту же стадию, что и вся человеческая культура. За остальное ручаться не могу, там всё же очень много подзабыто. Но искусство, как нам известно, всегда авангард любого социального катаклизма.

Искусство прогнозирует будущее и, в значительной степени, его строит. Чем мощнее художественная модель, тем мощнее тектонические сдвиги в истории. Искусство даже раньше философии. Философия — это слово, а искусство — предчувствие. Следующий наступательный отряд — наука. Очень важно заниматься искусством с позиций достаточно строгих научных парадигм, это хоть как-то его фильтрует.

Ну так вот. Искусство в полном говне. И отрицать это глупо. Но. Здесь есть одно очень важное но. В этом говне зарождаются семена нового искусства. Ещё более многомерного искусства, круче, чем любой кинематограф.

Кинематограф, кстати, тоже в том ещё говне зародился. Так что мы на пороге vita nuova…

— Мне казалось, что кино как раз зародилось на пике, где сошлись остатки романтизма, зачатки реализма с импрессионизмом и расцвет натурализма. Впрочем, это всё клички… Какие у искусства есть пути выхода из кризиса? 
— Пик или жопа? Милый, тут такая тонкая разница. В том-то и пойнт, что одному пика, а другому жопа. И ещё неизвестно, кому лучше…

Но. Будущее всегда за теми, кто дерзает. За теми, кто не цепляется за скарб прошлого. Ах, поэзия умерла?! Брык — и от передозы. Это истерия какая-то. Ну умерла так умерла, и что? Что, совсем больше нечем заняться? Ну так иди разбрасывать говно по нивам просвещения хотя бы.

Кино зародилось на полном распаде изобразительного искусства. Это был очередной конец. Как в эпоху поздней Античности у римлян и у египтян. Фаюмский портрет. Всё. Изобразительные возможности воспроизводства видимой «реальности» закончились. Ставится крест, и всё по новой. Буквально с нуля учились рисовать. Но уже рисовали иероглифы, картинки заново, оплодотворённые словом…

И так вот cовершенствовались. Ренессанс, барокко, то-сё, пока не упёрлись снова носом в ту же проблему. Всё. Изобразительные возможности воспроизводства видимого мира кончились. Тут пришлось взяться за миры невидимые…

Но сначала пришлось разложить весь изобразительный язык на атомы. На геометрические формы. И поставить на этом искусстве большой чёрный квадрат.

Мы видели, как символисты собирали, аккумулировали всю предшествующую традицию, копили, архивировали, потому что ощущали себя последними. И уже экспериментировали с базой данных. Тогда-то и появляется термин «жизнетворчество».

Потом приходит авангард (первый, он же последний, не бывает осетрины второй свежести) — все нах с корабля. Всё на атомы. Что после атомов? Говно. Говно Манцони 1968 года нам показало, до какой степени нам засрали мозги этим искусством.

Но ведь в этом самом распаде на атомы родилось новое искусство. Кино. Волшебный мир, подаривший нам столько незабываемых часов раздумий и чувств. Мир без кино? Да вы что? Но, как бы ни было прекрасно кино, нужно двигаться дальше.

— Почему тебе важно употреблять в публичном диалоге о высоких материях крепкие словечки да матерщинки. Я не против, но что ты этим работаешь? 
— Странно, это совсем какой-то малозначительный вопрос. Я говорю и пишу так, как, мне кажется, будет наиболее точным и выразительным.

Русский литературный язык после Вени Ерофеева немыслим без мата, равно как и речь интеллектуала, особенно гуманитария. Я задействую в своей речи всю шкалу русского языка. Я могу спуститься на самое его дно и подняться до самых вершин. Вообще-то для писателя это вопрос профпригодности. А люди, как правило, полагают, что привычный им модус языка — единственно возможный или приемлемый.

— А мне кажется, у читателей нашей беседы наверняка должен возникнуть такой вопрос: проблема в том, повышает ли мат доверие к твоим словам или же отнимает его. 
— О да. Читатели обычно очень чувствительны к форме и тону. И редко кто сквозь резкий тон пробирается к смыслу сказанного. Для меня жёсткая полемическая форма служит ещё и фильтром по отбору тех, кто умеет читать глубже, чем формальная поверхность текста. Тех, кто не цепенеет, как мышь перед удавом, от магии тона.

Тон — это эмоции, они захлёстывают мозг раньше, чем реципиент успевает осознать. Это особенно характерно для женщин. Они практически вообще не могут перейти эмоциональный барьер и вслушаться в слова. Уже не говоря о логике связи этих слов и критике этой связи. Ну и не надо. Таким мои тексты совершенно ни к чему.

— Что же, по твоим ощущениям, будет следующим логическим шагом после кино? 
— Не только после кино, а вообще в логике развития искусства будет искусство жизни. Жизнетворчество. Кино нам показало на очень коротком отрезке времени — буквально жизнь двух-трёх поколений, — как рождается, развивается, достигает расцвета и тут же начинает сворачиваться на себя любой язык, то есть любой организм.

Европейская литература и изобразительное искусство шли к этому свёртыванию гораздо дольше. Собственно, в чём состоит процесс свёртывания в искусстве?

Художник начинает осознавать, что он строит свой мир при помощи специального языка, языка своего искусства. Так рождается метатекст.

Художник осознаёт себя в качестве наблюдателя процесса своего творчества. Нам известны наиболее впечатляющие примеры в истории живописи: ван Эйк, Веласкес, Дали.

У меня есть статья о развитии такого типа сознания художника-демиурга на примере мотива совы у Босха. Наиболее ярко этот принцип сформулирован Шекспиром в «Гамлете» — хрестоматийный пример. Стоппард гениально развёртывает эту логику уже на языке кинематографа.

Вопрос один: кто здесь автор, а кто его персонаж? Этот процесс самосознания наиболее ярко наблюдается именно в искусстве, потому что искусство занято осознанным построением моделей мира одним творцом.

Моделирование мира, репрезентация его в тех или иных терминах — это и есть процесс познания. Искусство — очень мощный инструмент рефлексии, действие которого очень быстро приводит к тому самому базовому вопросу: кто пишет этот текст?

Ну так вот. Искусство достигло такого уровня развития, такого уровня рефлексии, разумеется благодаря интернету, что оно может слиться с жизнью.

Ну не совсем слиться — совсем слиться ничего не даст, — а приблизиться к жизни настолько, чтобы контролировать этот процесс. Однако главная интрига заключается в том, что результаты этого процесса по-прежнему остаются непредсказуемыми. Чем закончится этот наш роман с собой или с Богом, мы по-прежнему не знаем.

Можно сказать и так — наша жизнь-игра повысила степень своей интерактивности. Мы допущены на следующий уровень. Разумеется, не все, а те, которые понимают, о чём здесь идёт речь.

Да, надо ещё добавить, что этот новый этап не отменяет все предшествующие виды искусства. Отнюдь нет. Наоборот, классические искусства могут получить свою новую жизнь в этом новом виде искусства. Ведь мир можно познавать любыми средствами, любыми языками. Главное, не упираться в один-единственный, полагая только его единственно существующим.

— Какие формы это жизнетворчество может принимать? Хорошо, если бы ты описала несколько примеров. 
— В качестве примера я могу привести наш роман, который мы пишем в соавторстве прежде всего с Денисом Соловьёвым-Фридманом на протяжении вот уже почти шести лет. «007. Письма о любви. Берлинский дневник» — это только небольшая часть айсберга, которую я специально подсобрала в файл, чтобы зафиксировать определённый участок этой герменевтической спирали смыслопорождения.

Это, конечно, ещё и естественно-научный эксперимент. Там есть и литература самых разнообразных жанров, и искусствоведение, и критика, и социология, и лингвистическая антропология, и семиотика, семиотика, семиотика. И это любовный роман — классическая love story, полностью проигранный в реал-лайф и реал-тайм. Со скандалами, разборками, авантюрами и прочим.

Но возможны любые формы такого жизнетекста. Например, мне говорили, что есть такойблогер на Камчатке . Он там смотритель заповедника и просто пишет о том, что происходит.

Кстати, он мог бы и не писать! Всё равно это его персональный жизнетекст. Или мой кузен Костя, который играет и пишет виртуозную музыку, работает на микроуровнях. Его музыку при этом мало кто слышал, он с ней практически один на один. Зарабатывает на жизнь татуировками.

И таких жизнетворцев полно на бескрайних просторах нашей семиосферы. Спасибо тем, кто сумеет донести свой опыт до собратьев по жизнетворчеству.

— Чем опыт блогера с Камчатки отличается от многотомного опыта дневников наблюдения за природой Пришвина?
— Пришвин дошёл до нас в качестве удалённого во времени источника, а блогер с Камчатки — в реал-тайм. Разумеется, можно проследить эволюцию любого автора по любым его текстам. Этим и занимается классическое литературоведение.

Но в случае с жизнетекстом важно то, что ты сам себе и Пришвин, и литературовед. Непрерывная сверка себя нынешнего с собой предшествующим и последующим. Ведение дневника очень помогает в этом процессе.

В случае с Пришвиным мы имеем законченный корпус текстов, а в случае жизнетворчества мы имеем возможность повлиять на ход дальнейшего развития текста. Я же говорю — повысился уровень интерактивности. Нас допустили на следующий уровень контроля над реальностью.

— То есть ты говоришь не об историческом бытовании того или иного текста, которое более-менее объективно, а о субъективности переживания мира по принципу «если я не видел Австралии, то её вроде как и нет вовсе»? Я просто в твоей методологии разобраться пытаюсь. 
— Да нет. Любая форма репрезентации здесь возможна. Можно вычислять на кончике пера свою Австралию. Ну, вот Перельман, который вычисляет пустоты во Вселенной. Он вообще сидит в четырёх стенах, ему практически не нужен никакой внешний опыт. Но он — хозяин своей жизни.

Это и есть свобода. Свобода выбирать тот мир или ту сеть миров, которая тебе больше всего подходит. И свобода строить эти миры, сообразуясь с их правилами, но и привнося желаемое тобой изменение.

Субъективность/объективность — это всего лишь слова. Мы, с одной стороны, не можем выйти из своего мозга, а с другой — можем и выходим. В частности, при помощи терминов «субъективность»/«объективность». Без диалектики в жизнетексте делать нечего.

— Что ещё для жизнетекста необходимо? 
— Жить своей и только своей жизнью, не покушаясь на жизнь другого. Сверяясь с другими, всегда находить в себе сходства и отличия, по возможности максимально честно перед собой.

— Что такое честно?
— Не знаю, это некоторый внутренний навигатор, который тебе указывает, истинно или ложно то или иное высказывание. Это какой-то внутренний стержень, что ли, как земная ось. Её вроде бы и нет — воображаемая линия, но почему-то именно вокруг неё всё вертится. Важнейшее условие — чувство юмора, то есть дистанции между собой и собой. Особенно ценна самоирония. Редко кто на неё способен.

Дистанция между собой и собой обеспечивает продуктивный диалог между этими двумя воображаемыми функциями. И цель. Зачем? Мотивация, прагматика. Без этой также воображаемой точки, света в конце тоннеля, тоже ничего не сработает.

Нужна цель. У каждого своя. Какую цель поставишь, такую и достигнешь в конечном итоге. Тут тоже важно быть с собой честным, как можно более честным, чтобы идти, куда тебе действительно хочется, а не туда, куда ломанулось всё стадо.

Но некоторым, понятно, ничего этого не надо. Да большинству человечества этого не надо. Они живут просто потому, что живут, никогда не задумываясь, а чем же это они занимаются-то? Это другая, уже чуждая мне раса.

Я действительно полагаю, что человечество вырождается ан масс. Они всё хуже видят, всё хуже слышат, всё меньше разбираются в нюансах, всё реже видят целое. Но не все.

Как уже было замечено выше по поводу кинематографа, в говне зарождаются мощные ростки нового. Можно назвать это новое поколение богочеловечеством. Это новые боги, асы, достигшие следующего уровня в игре под названием «Эволюция».

— Постой-постой, но какое отношение то, что ты перечисляешь (моральные качества порядочного человека), имеет к развитию искусства? 
— Не просто порядочного человека, а интеллектуала. Это очень разные вещи. Мораль и интеллект. Мораль подлежит контролю локальных конвенций. Интеллект в пределе границ не имеет.

К развитию искусства это имеет то отношение, что обладающий этими качествами человек способен создать своё собственное искусство — искусство своей собственной жизни.

Разумеется, используя весь культурно-традиционный материал в пределах досягаемости. Мы не можем строить ни на чём. Необходим фундамент, правильный выбор места и времени, ориентация по авторитетам и коррекция по контексту.

Ну и так далее. Главное, что ты сам принимаешь на себя ответственность за построенное. То есть становишься автором своего творения. Соавтором своего сотворения.

В этом смысле наш роман «007. Письма о любви» — это буквально мануал, руководство к тому, как стать богом. Там в романе есть такой момент, когда героиня переходит на сигналы из космоса: Белка и Стрелка слушают вас! А герой отвечает позывными любви: люлюлюлюлюлю. Ну вот как-то так душа отлетает вкупе с духом.

Мануал не в том, что надо подражать нашим авантюрам, им как раз не надо подражать. Всё дело в принципе. В подходе. Жизнь должна быть прекрасно выстроенным храмом, тогда ты сможешь занять в нём своё законное место бога.

— Что такое мануал? 
— Руководство к действию…

— Чем нынешнее жизнетворчество отличается от мифологий разных деятелей эпохи романтизма или Серебряного века? 
— Принципиально ничем. Отличается контекст новых коммуникативных и технологических возможностей. Ну и ещё, я думаю, разнообразие форм проявления.

Всё же жизнетворчество даже символистов, не говоря уж о романтиках, было уделом очень небольшой группы достаточно обеспеченных людей, получивших, как правило, классическое образование.

Когда деньги обесценились с революцией, которую, кстати, большинство жизнетворцев приветствовали, тут же начались проблемы с управлением собственной жизнью. Эмиграция либо сотрудничество с властью, нищета, самоубийства.

Сейчас принцип жизнестроения может получить каждый, кто в этом заинтересован. В этом больше нет ни тайны, ни образовательного, ни имущественного ценза. Но всё же некоторая эзотерика есть.

Отнюдь не все способны понять принцип. Но это зависит не от данных социальных условий, а от условий, перечисленных мною выше: в сумме — способности к честной рефлексии над собой и окружающим миром, которая даёт доступ к контролю над собственной жизнью. Человек может сотворить себя сам. Ну, пересотворить, чтобы быть точнее.

— Тут другая возникает проблема. Когда жизнетворцев много и это превращается в массовое явление, как отделить зёрна от плевел, как найти и пробиться к тому, кто тебе интересен? Как вообще узнать о его существовании? И как в этом бесконечном потоке ненужной инфы он узнает о твоём? 
— Зёрна сами отделятся от плевел. Это естественный процесс. Просто ищите себе подобных, пользуясь своими собственными фильтрами. А там посмотрим на результаты.

Я знаю людей, которые вообще не переносят моего тона. То, что они слышат в моих текстах, — это очень сильный, зашкаливающе сильный сигнал опасности — гевалт! наших бьют!

Большинство сваливает немедленно, банят, скринят, выкидывают и т.д. Иные держатся до последнего, но потом — всё! последняя капля, — я сказала — литература мертва! Без литературы дальше — ни шагу!

Бывает, что мне бывает очень горько и обидно, что мой сигнал о сотворчестве был понят таким образом…

Но ничего не поделаешь, фильтр есть фильтр. Фильтр — это, по сути, верность себе. Какому себе? Хрен его знает, опять что-то вроде земной оси. А подобная реакция страха — это нормально, это естественный отбор. Разумеется, мой собственный в данном случае.

Я могу так высоко и вот так низко. А ты? К сожалению, это очень и очень редукционистская модель. Да. Это тоже пирамида. И в конечном итоге любой человек остаётся один на один с Богом. С самим собой, каким ты мог бы быть и каким ты стал.

Это и есть Страшный суд. Кому-то — вообще тьфу! это нормальное сравнение, чувак, я бы только вот тут поправил бы и вот тут прибавил, а вот тут, извини уж, ты налажал…

А кому-то и ад кромешный. Причём каждый сам за себя, каждый сам себе судия. И в каждом Он есть. В том-то и проблема. Сколько бы ты ни творил беззаконий, все перед Его лицом.

И накапливаются, накапливаются непрощённые, то есть неотрефлексированные, грехи-долги, пока не разъедят и не истерзают твою грешную именно плоть. И, что ещё хуже, не только твою, но и твоих соседей, и твоих потомков.

И человек всё дальше и дальше закапывает в недра бессознательного свою веру в Бога, потому что верить в Него — значит признаться себе во всём. Впустить этих гарпий в своё сознание. Таких называют безумными, а, на мой взгляд, безумны те, кто не видит этих гарпий. По крайней мере, когда ты их видишь, они оказываются не такими уж и страшными. Что-то голливудское в них проглядывает. Вот так как-то... Энтропия. Кали-юга.

Но кто хочет слышать, тот слышит. Тот, кто хочет верить, поверит. А другие здесь не нужны. Даже умные не нужны, нужны верные. Проверенные-перепроверенные. Но, заметь, на совершенно свободной добровольной демократической основе:) Все были призваны, у всех был шанс.

Многие и сами добились того же. Ура и поздравления коллегам! Я просто всех приглашала принять участие в этом полёте Летучего Цирка Ковчега Арго. Из чистой благотворительности:) И любопытства:)

Мне нравятся интриги и приключения. Но вообще-то я, разумеется лично я, совсем здесь ни при чём. Это всё совершенно естественная динамика эволюции природы. Говорю как учёный-естественник, то есть семиотик.

— Кстати, о твоих постоянных апелляциях к науке, к научному эксперименту, к семиотике. Почему это для тебя так важно? Это делает твои слова более устойчивыми? 
— Потому что я учёный. Я — учёный-естественник, а не только художник и философ. Я разделяю эти виды деятельности достаточно чётко, но материалом для всех этих модусов мысли является всё та же моя единственная и неповторимая жизнь.

Почему мне важно подчеркнуть, что результаты своих артистических экспериментов я обрабатываю научной традицией? Потому что их можно повторить.

Художник-творец после Ренессанса неизбежно стремится к уникальности и своей личности, и своих творений. Художника бесполезно повторять. А наука имеет дело с регулярностями, с законами природы и текста. Именно эти законы я вскрываю своими текстами. И каждый может проверить ход моих экспериментов и корректность аналитических выводов из них. И каждый может взять мой метод себе на вооружение. Я учу этому своих студентов.

— А тебя кто этому научил? Откуда, из каких составляющих взялся твой метод? 
— Всегда приятно вспомнить своих учителей. Конечно, в первую очередь это Тарту, тартуская школа семиотики. Я была семинаристской Зары Григорьевны Минц. После окончания университета работала под началом Юрия Михайловича Лотмана в Лаборатории истории и семиотики.

Мы занимались историей и её законами на материале XVIII века, но и не только — занимались и мозгами. Приезжала Татьяна Черниговская на семинары по функциональной асимметрии мозга.

Собственно, модель такого функционально асимметричного мозга нейролингвистам подсказал именно Лотман. На меня произвёл большое впечатление курс по мотивному анализу Бориса Михайловича Гаспарова.

Мы, первокурсники, успели на него, после Борис Михайлович уехал в Нью-Йорк. Разумеется, я старалась читать всё, что положено по философии, не гнушаясь французским постструктурализмом. Многие из наших просто вообще ни строчки из французов не прочли…

Поскольку основной узкой специализацией моей была визуальная культура и визуальная семиотика, я естественно вышла на традицию так называемой истории идей, или уликовой парадигмы, как её определяет Карло Гинзбург.

Это Аби Варбург, Эрнест Гомбрих, Эрвин Панофский, Фрэнсис Йейтс, Мейер Шапиро, Карло Гинзбург. Работа последнего «Мифы, эмблемы, приметы» объяснила мне многое в стратегиях моделирования картины мира.

Особое значение в этой парадигме имеет психоанализ, который я предпочитаю определять как археологию сознания. Ну и огромный плюс: биосемиотическая и экосемиотическая направленность нашего отделения семиотики в Тарту, где я преподаю и занимаюсь наукой вот уже почти 20 лет.

Я в своих исследованиях постаралась преодолеть жёсткий антропоцентризм гуманитарной науки, который был характерен, кстати, даже для Лотмана. Оттого модель семиосферы пришлось серьёзно пересмотреть и достраивать до логически неизбежного допущения лингвистической природы всей Вселенной.

И ещё очень важный фактор — интернет. Именно интернет, и в частности ЖЖ, помогли мне осознать и опробовать на практике базовые механизмы тексто- и смыслопорождения.

— А чему ты учишь своих студентов? Каковы конкретно темы и аспекты твоих нынешних научных интересов? 
— У меня два основных курса, которые я веду уже много лет, постоянно обновляя и поворачивая новыми проблемными гранями: семиотика бытового поведения и визуальная семиотика.

Первый я читаю как введение в уликовую парадигму и археологию мозга. Я показываю, как по уликам-симптомам слов или изображений мы можем добраться до мотиваций тех или иных стереотипов поведения.

Собственно, я демонстрирую законы и алгоритмы смыслопорождения на конкретных примерах. Мы разбираем разные типы аналитической логики, дедуктивный и индуктивный метод расследования проблем, то есть когнитивных диссонансов.

Вообще мышление — это всегда расследование проблемы. Без проблемы нет мысли. Результатом этого курса в зимний семестр 2010 года стала книга стихов о бабочке, моих и моих студентов.

Я задала им некоторую матрицу смыслопорождения, студенты буквально за десять минут уловили логику и сгенерировали свои тексты.

В курсе по визуальной семиотике я показываю процесс эволюции знаков разного типа и обучаю некоторому протоязыку, языку концептов или идей. Показываю эволюцию изобразительного искусства, которую я сжато представила в начале нашей беседы.

Разумеется, что в лекциях всё это сопровождается обильным визуальным материалом. Студенты сами тоже находят и анализируют свои примеры, составляют свои базы данных. Всё это обсуждается и на лекциях, и в дискуссиях онлайн.

На каждый курс я завела по специальному комьюнити. Но, кроме того, я работаю не только со студентами и не только в академических системах.

Мы наблюдаем и аккуратно, стараясь особо не вмешиваться, направляем молодёжную субкультуру в Таллине. Это молодые музыканты и журналисты.

Они издают журнал «Плуг». Я регулярно в нём печатаю свои самые авангардные, самые кумулятивные философские тексты. Более того, мы даже совершили десант в русскую провинцию, в Вятку.

Когда три года назад мы приехали в Вятский гуманитарный университет с предложением о сотрудничестве в изучении молодёжных субкультур, нам сказали, что у них таковых нет.

Зато теперь в Вятке субкультуры процветают, ведь иногда достаточно просто одного точного слова, чтобы люди осознали, что они уже живут по новым законам…

— Лена, а зачем нужны новые законы? Почему нельзя жить по-старому? 
— Да это так только говорится — новые: все законы природы — это законы природы. Просто мы наблюдаем их проявления в разных фазах.

Закон смены центра и периферии культуры, открытый русскими формалистами, имеет определённые этапы. Ну, вот сейчас мы и наблюдаем фазу, когда маргиналы постепенно осознают свою определяющую и доминантную роль в культуре.

— И чем это чревато?
— По меньшей мере культурной революцией. Смена парадигмы. Собственно, очередной конец света. Несомненно, что человечество уже переживало локальные концы света. Падение Римской империи, буржуазные революции.

В моей статье о сове у Босха как раз анализируются процессы в коллективном сознании на рубеже XV—XVI веков, которые приводят к смене социальной и культурной парадигмы. Это время смуты, попыток выразить то, что до того было невыразимо, во всяком случае в ближайшем прошлом.

Мы живём в эпоху потопа. Информационного потопа. Это торжество энтропии. Текстопорождение обесценилось, притом что объёмы многократно возросли. Ускоряется время, нам его постоянно не хватает. Даже на чтение, притом что мы постоянно что-то читаем. И не только в Сети, достаточно проехаться по любому городу на автобусе — граффити, растяжки, постеры, стикеры, флаеры.

Сжимается пространство — людей на единицу площади всё больше. Ну и так далее. Это всё природные процессы, которые сопровождаются природными же катаклизмами. И можно только уповать на чудо, что человек в этом катаклизме вообще уцелеет.

Учитывая, что ядерная энергия довольно широко используется по всему миру, шансов у человека, прямо скажем, немного.

— Это как-то связано с окончанием постмодернизма, без упоминания которого ещё пару лет назад не обходилось ни одной «умной» статьи? Или постмодерн продолжается?
— Да, я думаю, можно сказать, что постмодерн, то есть деконструкция, продолжается. Додеконструировались до говна, гонят его уже с Манцони тоннами. Но, как я и говорила, в этом говнопотопе вызревает нечто совсем новое.

— Постиндустриальное?
— Возможно. Вообще-то, согласно лотмановской теории культурного взрыва, в такие минуты роковые возникает ситуация очень высокой степени потенции, то есть непредсказуемости. Возможно всё. Мы представляем этот этап в самых общих чертах. Мы знаем, что обязательно рванёт, но где, когда и как — это очень трудно просчитать. За возможными моделями советую обратиться к научной и прочей фантастике. Мы же видим, как многие прогнозы уже осуществились. Многие модели оказываются вполне рабочими.

— Кстати, а сколько в твоей методологии лотмановского? Насколько сильно он на тебя повлиял?
— Разумеется, я продолжаю его идеи. Лотман не просто повлиял, он ставил мне софт, вернее, они на пару с Зарой. Не проходит и дня, чтобы я не обращалась к своим учителям.

Я достроила модель семиосферы, проверила её экспериментально. Дополнила мотивным анализом и психоанализом. Археология сознания невозможна без психоаналитических методов. Но ни Фрейд, ни Лотман просто не имели современных технических возможностей отслеживания мысли. Доводка модели стала возможной только с появлением интернета.

— А что изменилось?
— Почти ничего. Просто мы получили возможность фиксировать улики мысли — слова, мотивы — во времени в публичном пространстве при свидетелях. Дальнейшее — дело статистики.

Но я не статистик, я теоретик. Для меня было важно построить динамическую модель смыслопорождения, и я её построила. Но это действительно опытная модель, я строила свой текст вместе со своей жизнью, в том числе со своим романом.

Это очень точная модель моего сознания, подтверждённая присутствием наблюдателей. Я могу вытащить всю цепочку своих мыслей, во всяком случае всех своих мыслей по построению данной модели за десять лет.

Отматывая ленту, я вижу, как и откуда появился тот или иной мотив в моём жизнетексте, как он развивался и что из него получилось. Это всё равно что следить за тем, как проклёвывается семя, как из него тянется росток, как этот росток превращается в дерево и даёт плоды.

Здесь очень важен момент диалогичности. Ты видишь, что происходящее рождается не только в твоём мозгу, но и приходит извне.

— А предыдущие твои книги были о чём? 
— Моя первая книга «Эмблема. Очерки по теории и прагматике регулярных механизмов в культуре» рассматривает специфическую риторическую и мнемоническую фигуру, сочетающую слово и изображение. Я выделяю эту фигуру в качестве четвёртого типа знаков в дополнение к знаковой триаде Соссюра или Пирса.

Эмблема, по сути, повторяет строение человеческого мозга. Можно сказать и так, что элементы эмблемы функционально соответствуют временному и пространственному параметрам существования сознания. Я рассматриваю соотношение пространства и времени в культурном сознании в специальной главе книги.

А вторая книга «Безделушка. Философическо-семиотические заметки по пустякам» посвящена «пустотам» в культуре, промежуткам между знаками, которые и есть зона смысловой потенции.

При этом мы видим, что эти «пустоты» всегда фиктивные, это всегда тоже знак, но вот такой специально зарезервированный за отсутствием значения.

«Безделушка» построена довольно специфическим образом, когда научно-философский текст постепенно переходит в артистический и автобиографический проект.

Фигура наблюдателя постепенно утрачивает свою академическую нейтральность. Уже в «Безделушке» я довольно много использую интернет-ресурсы, в первую очередь ЖЖ.

— Такое ощущение, что твои эксперименты над собой необратимы, как и несводимы к чему-то конкретному, — твоё исследование самодостаточно, оно и есть жизнь. Чем ты собираешься заниматься дальше? 
— Любые эксперименты необратимы, но почему несводимы к конкретному? Вот книга стихов с моими комментариями «X-mas Butterflies» в сентябре выйдет в качестве отдельного номера — приложения к молодёжному журналу «Плуг». Нашлись нефтеспонсоры на это.

«Берлинский дневник» готовится к первому эксклюзивному изданию в одном частном берлинском издательстве. Форматом почти в куб с многочисленными иллюстрациями. Тоже в сентябре-октябре. Собираюсь подсобрать две оставшиеся части трилогии «007. Письма о любви» — «Рождественская интермедия» и «Шенгенские протоколы».

Когда собираешь разные линии в текст, получается совсем другой эффект, чем когда их держишь в ленте, даже по тегам. Буквально через неделю начинается наша Летняя школа по семиотике, надеюсь, будет интересная полемика.

Я пишу статьи, преподаю, читаю очень нетривиальные курсы лекций по новой методике, основанной на своих изысканиях. Не только в Тарту, но и в Москве. Я всегда работаю над несколькими проектами. Сейчас пишу большую статью в сборник по языкам субкультуры о матрице Тарту и готовлю курс «Введение в русскую матрицу для бизнесменов».

Жизнь вообще не бывает самодостаточной, только в диалоге, обмене между тобой и средой обитания. Продуктом моей жизни, видимым и слышимым другим, являются многофункциональные тексты. А жизнь для меня — это процесс текстостроения в соавторстве с Богом и миром. Вот этим и буду дальше заниматься.

http://www.chaskor.ru