Aksiyaya hazırlaşarkən

Elmin adlı istifadəçinin Şəkilləri

Kəramət Böyükçölün "Çöl" romanından

Zaman dayı hörüklənmiş day kimi yerində vurnuxdu.
-Aaz mənə deyin görüm abort nədi dana! Bu xəstəlik adamın ürəyində olur, başında olur? Boynumun dalı ağrıyır, bəlkə mənimki də onnandı!
Züleyxa xala gördü ki, Zaman əl çəkən deyil. Durub onun qolundan yapışıb yavaşca qulağına dedi:
-O xəstəlik qadının yuxa yerində olur.
-Qaşınmadı?
-Yox, burda deyiləsi döyül, yanımızda qız uşaları var.
Gördü ki, əri it milçəyi kimi bu sözdən əl çəkən deyil. Ona görə də zaman dayını kənara çəkdi. Məsələni başa saldı. Səkil məsələdən duyuq düşüb bir-iki ağız hürdü. Elə bil uşaq ölümünə hürdü Səkil.

“Alatoran” yazıları barədə

İbrahim Sel

 Ayə, bura gəlin, təzə söhbət var!

 Demək olar ki, məmləkətdə çıxan bütün ədəbi dərgiləri müntəzəm izləyirəm. Hər dəfə istəyirəm ki, oturub növbəylə biri haqqında nəsə yazım. Heç cür alınmır. Tədqiqat genişliyi ilə yazmağa vaxtım və pulum çatmır, essedən, etüddən-zaddan yazmağa isə ovqatım.

 Hərdən insanda ruh düşkünlüyü yaranır. Əsasən də axşamçağılar. Odur ki, fikirləşdim “Alatoran” jurnalında dərc olunan yazarlar barədə sizinlə fikirlərimi bölüşüm. Əgər icazə versəydiniz, həmişə olduğu kimi jurnalın diskursuna uyğun yazmağa çalışardım.

 Sevindirici haldır ki, məmləkətimdə bu qədər azad, sadə yazan gənclər var. Rasim Qaracanın gənc yazarların markasına və dizaynına təsiri hiss olunmaqdadır. Fakt faktlığında qalır: bir çox markalar, qəzetlər və saytlar Rasim Qaraca şinelindən çıxmışdır.

 Alatoran hərəkatı hardan yaranıb? “Görkəmlilər” zümrəsinin zəhlətökən sicilləmələri ədəbiyyatı durğunlaşdırmışdır. Gənclər köhnə nəsillərin kompromisçiliyindən, yaltaqlığından bezmişlər. “Nəsillər bir-birini əvəz etməyəndə bu günkü kimi iyrənc situasiya yaranır, gənclər öz enerjilərini yaradıcılıqla yanaşı inqilabçılığa da sərf edirlər” (Orxan Eyp). Salam Sarvanın bir şeirini azca dəyişərək desək: “Eynən qatarların vəziyyətindəyik; bizimçün qandal relslərdən çölə- azadlığa çıxmağın bircə yolu var- QƏZA!”

 Demək olmaz ki “Alatoran” jurnalındakı əsərlərin hamısı şedevrdir. Sadəcə bu yazılar adama çox söz demək imkanı verir. Olur ki bir romanı oxuyursan, bir səhifə belə yaza bilmirsən. Amma bu jurnalda elə yazılar, yaxud şeirlər var ki onun elə biri haqqında bir məqalə yazmaq olar.

 “Əzizinəm ay dost/ hər şeydə məna axtarma/ yoxsa özün/ mənasız görünərsən”. Jurnaldakı əsərləri axşamçağı şəhərin göbəyində də oxudum, səhər avtovağzalda, günorta mikroavtobusda, sonra kəndimizin meydanında… yol boyu… hər yerdə xoşuma gəldi. İmpressionizm əyəndirdi. Əslində yaradıcılıq darıxdırıcı olmamalıdır.

 Türkeş Avşarlının bu misraları yarımçılıq da olsa yaddaşımda qalıb: “Al götür bu şerimi kəpənəklərə qoxlat, sərxoş alovlar susuz yanmasın”. Ah bu hüzn! Məşhur şair olmaq üçün heç də qocaman olmaq hökmən deyilmiş.

 Başlayaq Orxan Eypdən. Çe Qevaraya azadlıq! Dont cry for me, Argentina! Eyp müəllim, qəzan mübarək olsun! “Qladiatorlar” müasir Azərbaycan poeziyasını zirvəsidir. Orxanın prozasından Mövlanənin təsbeyini Tarantino stilində yazdığım pyesimə əlavə etdim. “Qatil olma. Axı hər çiynimizdə bir mələk əyləşib, sağdakı günahları yazır, soldakı xeyirləri”. Əladır. Yeni bir anlatım tərzi, qeyri-adi təsvirlər, fəlsəfədən bolluq və postmodern oyunlar. Bütün bunlar Orxan Eypə yaraşır. Sitatlar da yerində seçilib.

 Nərmin Kamal Lalə Cavanşiri tənqıd, yoxsa tərif edirdi, başa düşmədim. Ola bilsin bu da bir priyomdur. Onda maraqlı priyomdur.

 Hə… Həmid Herisçi… bu qədim mızıltı. Həmid televiziyada o vaxt “Gecə kanalı” verilişində ecazkar idi. Korennoy bakılı mədəniyyəti və universal biliyi bir-birini tamamlayırdı. Yaxşı deyiblər, çörəyi ver çörəkçiyə, birini də üstəlik. Həmid sırf televizionşikdir. Onun “Gecə kanalı” kitabı da böyük rezonans doğurdu, çoxlu oxucu qazandı. Həmid dəyərli ziyalıdır, qələmi geniş və əhatəlidir, necə deyərlər, onun romanındakı hər bir şeirdən, hər bir bənddən, hətta hər bir misradan məqalə yazmaq olar. Di gəl ki publisitikasından fərqli olaraq onun nəsri çətin oxunur. Ağır yazır, fikir çatmır, çəkmənin altına yapışmış saqqız-maqqız kimi ilişib qalır. Oxucu mətnin içinə daxil olub gedə bilmir, axıcılıq yoxdur, əksinə darıxdırıcılıq var. Müəllifin fikri çox vaxt dağınıq olur, xəyalları haralardasa uçuşur. Amma… O da var ki Həmid Herisçinin bircə “Azərbaycanxana” ifadəsi Süleyman Rəhimovun bütün yaradıcılığına dəyər.

 Milli qaysaqlarımıza toxunduğuna görə Həmidə təşəkkürlər. Bir sıra məsələlərə ki o toxunub (və bir çoxlarının buna qeyrəti çatmır), həmişə aktualdır, günümüzün bəlalarıdır və yaralı yerlərimizdir:

1) Odu, bu xam bəşər övladlarını dünyanı silkələmiş siyasi quruculuq işlərindən kənarda saxlayan.

2) Hələ bilinmir, yüz il ötdükdən sonra daha nələr dəyişəcək, başımıza haranın daşı düşəcək, bu dəfə tarixin təkəri hansı sifətlə soxulacaq içimizə.

3) Ermənistanlı “müəllimlərimiz”.

4) Qızları al əlimizdən… Axşamlar Torqovı küçəsi doludu ki bu ceyranlarla… Belə getsə, Usta Erkan qapazlayacaq sənin orda gəzişən bəxtini…

5) Bakıya ayaq basmış xarici qonaqların ilk olaraq dillərinə gətirdikləri “burda qəhbələrin qiyməti neçədir?” sualı.

6) Xalqımızın milli möhürü: oğraş.

7) Mən sənə deyirəm ki, alə Elmir, get sabah gəl… Sən isə həmişə gedib bu gün gəlirsən…

 Rafiq Tağı barəsində çox danışılır. Xoş sözlər eşidilməkdədir, sənətkar kimi səciyyələndirilir. Professional qələm sahibidir. Əsərləri kəllə suyu deyil, təfəkkür məhsuludur. “Müharibə və sevgi- bunların hər ikisində od-alov və atəşlər var”. Pis deyil. Sükanı belə saxla!

 Sima Ənnağı bütöv bir akademiyadır; tərcümələr, tədqiqatlar, təhlillər, nəsr, poeziya, aforizmlar… Çox maraqlı və rəngarəng blogu var. Saytlardan seçilmiş qravürlər göz oxşayır, adamın ruhunu dincəldir. Həqiqətən xanımın zövqünə həsəd aparmaq olar.

 Xarici yazıçıları tərcümədə Sima Ənnağı bütünlüklə yaradıcılıq təcrübəsilə görünür: axı öz yazı üslubunda da o, dilin ifadə şıltaqlarına dözümlü, açıq və müdrikdir.

 Ümumiyyətlə, Vaqif İbrahmoğlunun bir fikrinə şərikəm ki, özünü ziyalı sayan hər kəs, ömründə heç olmasa bircə dəfə tərcümə etməlidir.

 Tərcümələr nə qədər çox edilsə, o qədər yaxşıdır. Moskva həmişə yüksək intellektuallığın özəyi olub, necə ki Sorokin və Yerofeyev də bunu sübut edirlər. Çingiz Abdullayevin bir fikri ilə şərikəm ki, bizim Bakı da 60-70-ci illərdə məhz belə bir məkan idi…

 Henrix Böllün “Bıçaqlı adam” hekayəsini Samir Bulut professionalcasına tərcümə edib. Belə hekayələri hamının oxuması məsləhətdir. Nöşün ki, bu əsərdə gündəlik həyatımızın düsturu yatır.

 Rasim Qaraca Mario Varqas Lyosadan etdiyi tərcümədə yazıçının içini yeyən soliter barədə olan hissəni nəyə görə çıxarmışdı, bu mənə qaranlıq qaldı. Halbuki ən maraqlı yer elə ora idi…

 Bir tərcüməçi kimi Kənan Hacı olduqca uğurludur. Kənanın Şukşindən tərcüməsini acgözlüklə (dəfələrlə!) oxudum. Maestro yaradıb. Sanki Şukşin yanında oturub özü bu əhvalatı sənə nəql edir. Kənanın dili elədir ki, Şukşinin Sovet kinolarından yadımızda qalan üz cizgiləri, jestləri bir anlığa gözümüzün qabağına gəlir. 

 Kənanın Dino Butsatidən olan tərcümələrində də eyni hissləri keçirirsən, qəhrəmanların iç dünyasına qapılırsan, onlarla eyni anları ruhən yaşayırsan. Qorxursan, sevinirsən, gülümsəyirsən. Zənnimcə bu tərcüməçi üçün böyük uğurdur. Sadəcə əsər özü uğurlu deyil; Butsatinin zəif yaradıcılığından bir nümunədir. Ümumiyyətlə, hər yazıçının uzaqbaşı 3-4 normal əsəri ola bilər- çalışıb onları üzə çıxarmaq lazımdır.

 Pirandellonun hekayəsi Azad Yaşar tərəfindən pis tərcümə olunmamışdı, amma o qədər də tərcümə olunmağa layiq əsər deyildi. Sima Ənnağı da Norveçin küçə avarası Espedalın sərsəri fikirlərini dilimizə çevirməməliydi. Belə boş məsələlərə enerji sərf eləməyə dəyməz.

 “Alatoran”ın yeni kəşf etdiyi adlar kimi Fidanı, Kiyan Xiyavlını, Təbrizli M. Rzanı, Ziba Xəlili qeyd etmək yerinə düşərdi. Bu yazarlarda potensial duyulur, nə vaxtsa öz şah əsərlərini ortaya qoyacaqları ümidindəyik. Potensial var, çoxusu da İran Azərbaycanından.

 İran Azərbaycanından olan yazarlarımıza öz salamlarımı yetirirəm. Yorulmayasız! İsmayıl Ülkər, Nigar Xiyavi, Ozan Təbrizli, Nasir Mənzuri- arada zəif görünsələr də, məhləmizin uşaşqları onları ellilərimiz olduğu üçün sevməlidirlər. Həmişə olduğu kimi, “çox deyil, amma böyükdür” latın ifadəsi yada düşür…

Şırıldayır adın

Əsən yellərə

Lal baxışından qasırğalar qopur

Alışır suların dalğası

Lillənirsən

Əllərindən sətirlər axır.

Cəsarətini qorusan

Əzilməyəcək bəyazlığın

Varaqlandıqca gözəlləşəcəksən

Alacağını olacağından alacaqsan

Narlan misralarında

Şırıldat kəlmələrini,

İztirablı kağızlara.

Romantik olacaqsan, inan!

 Müəllifi Ramin Cahangirzadədir.

 Alov və Ramin Cahangirzadə jurnalda müntəzəm izlədiyim maraqlı imzalardandır. Ramin insanın emosional sarsıntılarını, psixoloji təbəddülatlarını nəzm formasına salmağı bacarır. Alov, mən deyərdim, poetik hissiyyatın inkişafında yeni dövr açmışdır. Onun şeirləri mənə bir növ Taqorun yarpaqlarını xatırladır, “üçlük”lər deyilən bu parçaların hər birində ümmansız duyğu yatır. Ayebedəki kolxozçuların palaz-palaz romanlarını oxumaqdansa, bu xanımın üç misralıq bir fikrini oxumaq beyinçün daha çox gübrə verir.

 Gülşən Cəbi. “Eşqdə olan şeydi ruh və barıt”. “Torpaq altdan keçir yollar səma üstə”. İnadkar olmaq lazımdır.

 Samit Aliev. Dınq-dınq-benq… İoann bıl prav, v naçale vseqda bıvaet slovo. Çoxdandır rus dilində bu qədər dolğun əsər oxumamışdım. Aldığım həzzə görə Samitə təşəkkürümü bildirirəm. “Ona bir baxın, qermyursyuz aqzınnan kepyuk qyalir? Oqlan dyalidi, eee, dyalidi!” Bundan sonra Samit Əliyev adlı müəllifin kitabına harda rast gəlsəm alacam!

 Rasim Qaracanın “Anlamsız şeirlər” silsiləsindən “Milyonlar”, “Tənhalıqların ərəbi”, “Dodaq boyası ilə anlamsız küçə” kimi maraqlı eksperimental şeirləri var. Herisçinin bir şeirinə aranjmanı da diqqətimizi çəkdi. Bu şeirləri “Azərbaycan şeir antologiyası” toplumuza saldıq.

 Bəxtiyar Hidayətin əyalətdən ədəbi proseslərə tənqidi baxışları öz tutumu ilə təqdirəlayiqdir. Bu əzmkar insana öz təşəkkürümü bildirirəm, lazımdır, yüngülcə şapalaq da olsa arada lazımdır ki, proseslər öz axarı ilə getsin.

 Qori seminariyasının yetirməsi olan Qazax yazar məktəbinin nümayəndəsi kimi bu gənci alqışlayıram. O məktəbdən elələri çıxıb ki, nə yazsalar, qəbuldu; maraqla oxunur, axıcı və şaqraq üslub həsəd doğurur. Bəxtiyarın “Şeytanın qovulması” hekayəsi şedevrial sənət əsəridir.

***

 Məmləkətin bir nömrəli ədəbiyyat dərgisi olmağa iddialı jurnalın məramı bilirsinizmi nə olmalıdır? Umberto Eko belə deyir: “geniş kütləyə çatmaq və onun röyalarını ələ almaq”. İdeal oxucu üçün, ideal yuxusuzluqdan əziyyət çəkən oxucu üçün olan əsərlər lazımdır. “Burada əsas cəhət- sözügedən xəstəliyi başqaları ilə eyni vaxtda keçirmək istəyidir” (V.Yerofeyev).

 İnanırıq ki, “Alatoran” ədəbi aləmdə öz sözünü deyəcək və daha sanballı mətnlərlə və yetkin imzalarla oxucuların görüşünə gələrək sevimli jurnala çevriləcək.

Rekviyem

İmarət Cəlilqızı

Xocalı…

İnsanların göy altında

   doğulmaqcün, yaşamaqçün

     qurduqları yurd-yuvası.

Xoşbəxt olub gülmək üçün,

  sevmək üçün, sevilməkçün,

    vaxt çatanda ölmək üçün

      qurduqları yurd-yuvası.

Sinəsinə doyunca baş

                 qoymadığı,

  qucağından yetərincə

                doymadığı

   dağı, daşı, çölü, düzü—

                                      halalı…

Qızıl gülə batasın

 Xosrov Barışan

HEYKƏL

Dodağımda

  Öpüşüvün ayaq izi,

Sanki;

  Həsrət heykəlidir

     Qəlbimin bülvarında!!!

YAPRAQ


Səni görcək

 Görüşündən səhərin

    Yaprağın ağlamağın

                       Anlayıram...

PAPAĞIMI OĞURLAYIBLAR

Zaur Qəriboğlu

Qeyrət... Artıq cılızlaşıb bu ad! Kişiyə yox, bir dəvəyə yaraşır bu ad!

Qeyrət... Əvvəllər papaqla ölçülərdi, indi pulla, varla, qarınla ölçülür.

Qeyrət... Yaraşmır bu ad daş atan fəhləyə...

Uyğunlaşdırılıb vəzifədə oturan, sənin, mə­nim sərvətimi talayan yekəqarın məmura.
Mən də qeyrətsizəm. Fəqət, var-dövlətim ol­madığına görə yox, yurdsuz olduğuma, ana-bacımın ermənidən doğduğu, pusqudan mənə baxıb, bic-bic gülərək: – Dayımdır, – deyən, qa­rışıqqanlı o oğlana görə qeyrətsizəm!

Qey­rətsizəm, Qarabağ, Təbriz, Zəngəzur ad­lı anamı, gəlinimi, qızımı əllərə verdiyim üçün qeyrətsizəm. Gec də olsa, qeyrətimi qay­tarmaq istəyirəm.

Əl atıram başıma, papağım yox başımda, oğurlayıb aparıblar. Qarabağda, Təbrizdə, Zəngəzurda əsir saxlayıblar.

Buraxın məni “sülh, sülh” deyə hayqıran kəs­lər; gedim əsirimin dalınca, bəsdi dözdüm “sül­hünüzə”. Buraxın gedim, papağımın dalın­ca...

Qız tutmaq və onun inkişafı

Eramızdan əvvəldən tutmuş 2000 – ci ilə kimi az, sudan gələn sürməli qız, dağlar gözəli kimi müraciətlərə rast gəlinirdisə, indi bunu xanım, canım kimi sözlər əvəzləyib

Nə qədər anlaşılmaz çıxsa da buralarda qızı tuturlar. Kim qız tuta bilmirsə, o, “nə gündəsən? Sən necə olacaqsan?” kimi ifadələrlə vurulur. Qız tutmaq üçün xüsusi, qoruqlar, yasaqlıqlar, mağaralar, və s. kimi yerlər mövcuddur. Qoruqlara “milli park” misal göstərmək olar. 

Когда «лезгинка» не лезгинская девушка?

 МЕДЖНУН ВАГИДОВ

Мне несколько раз пришлось слышать с экрана республиканского телевидения как представители лезгинской прессы и работники культуры на вопрос, что означает название знаменитого лезгинского танца «Лезгинка», отвечали, что оно переводится как «лезгинская девушка». Абсолютно ясно, что это перевод с русского языка, ибо грамматический строй этого слова не соответствует лезгинскому языку, оно было воспринято в лезгинскую речь и в таком же виде пошло путешествовать по миру.

ОН БЫЛ НАСТОЯЩИМ ЧЕЛОВЕКОМ

В этом мире перестал жить, но не перестал быть в сердцах людей и в своих произведениях прекрасный человек Меджнун Абдулвагид оглу Вагидов. Он был очень богатым человеком. Но его богатство было не в накоплении материального — Меджнун жил предельно скромно. Его богатством были знания, которые он собирал всю свою жизнь, чтобы передать будущим поколениям. И передал. Но уж очень еще много идей и разработок у него осталось незавершенным. А, может, этот мир еще просто не готов к подобного рода исследованиям?
Так уж устроена наша жизнь — все мы рано или поздно уходим в мир иной. Каждому из нас выделено определенное время, которое многими используется весьма расточительно. Кто-то после себя оставляет кучу мусора, а кто-то — жизненно важные открытия и находки. Меджнуна Вагидова слишком рано лишили возможности продолжать творить, удивлять, радовать и радоваться...

ФОТО НЕДЕЛИ

Губинский район, с.Кюшнет газма, местность Минаре. Фото Алиакпера Эйвазова

Bakılı toyu

Qarışıq düşüncələr

Elmar Şahmar

 Təmiz havaya ehtiyacım var,

 çirkli olmayan...

 Nəfəsinə yad nəfəs dəyib,

 nəfəs alma...

 Atardım özümü burdan aşağı,

 mənə

 qızıl hərisi deməklərindən qorxmasaydım -

 qara qızıl...

 Hava kimi su da çirkli...

 Uzaqdan bir qaraltı görünür

dənizin ortasından baxanda

 dənizin üzündə,

 bəlkə də sənsən,

 ona görə...

Mən də o qaraltının içindəyəm...

Три разных человека

В каждом человеке, согласно древним знаниям, живет три разных человека. Жрецы выделяли внешнего человека, внутреннего человека и наблюдателя. Внешний человек — это тот, кто разговаривает, думает, сознательно что-то делает. Внутренний человек — это доставшийся нам от предков наш организм с его внутренними бессознательными растительными и регулирующими функциями. Наблюдатель — это истинный бессмертный человек, который следит и управляет внешним и внутренним человеком по законам Космоса. Если первых двух жрецы располагали в мозгу, то третьего — в сердце.

Hamid Herischi

Ф. Достоевский. Идиот. Часть первая I

В конце ноября, в оттепель, часов в девять утра, поезд Петербургско-Варшавской железной дороги на всех парах подходил к Петербургу. Было так сыро и туманно, что насилу рассвело; в десяти шагах, вправо и влево от дороги, трудно было разглядеть хоть что-нибудь из окон вагона. Из пассажиров были и возвращавшиеся из-за границы; но более были наполнены отделения для третьего класса, и всё людом мелким и деловым, не из очень далека. Все, как водится, устали, у всех отяжелели за ночь глаза, все назяблись, все лица были бледно-желтые, под цвет тумана.

В одном из вагонов третьего класса, с рассвета, очутились друг против друга, у самого окна, два пассажира, – оба люди молодые, оба почти налегке, оба не щегольски одетые, оба с довольно замечательными физиономиями, и оба пожелавшие, наконец, войти друг с другом в разговор. Если б они оба знали один про другого, чем они особенно в эту минуту замечательны, то, конечно, подивились бы, что случай так странно посадил их друг против друга в третьеклассном вагоне петербургско-варшавского поезда. Один из них был небольшого роста, лет двадцати семи, курчавый и почти черноволосый, с серыми, маленькими, но огненными глазами. 

Yum gözünü çağır məni

Mirzə Sakit

ÖZ ƏLLƏRİNLƏ

Tələsmə, kədəri mənə yavaş ver
Doldur ürəyimə öz əllərinlə
Mənə göz yaşından bir damla yaş ver,
Ağlaya-ağlaya, süz əllərinlə

Say gör kədərinin neçədir cəmi
Fərqi yox köhnədir, yoxsa təzəmi
Çıxart o köksündən çıxart, o qəmi,
Köksümə inci tək düz əllərinlə

Mənim eşqdən özgə söylə nəyim var
Səndə xumarlanan xoş gərəyim var
Eşqinlə yaşayan bir ürəyim var,
Halal xoşun olsun, üz əllərinlə

Mirzə Sakit

Günün fotosu

Güneyli şair Rəsul Yunan (ortada) öz dostları ilə

Dünya mənim olsaydı

Rəsul Yunan

YOL

Mən yollarda yerimirəm

Yollar məndə yeriyirlər

Bu ağaclar, bu tikanlar

Kollar məndə yeriyirlər

Beynimdə hər yana baxsan

Teleqraf dirəyi vardır

Quşlar tel üstə susublar

Bəlli olan son bahardır

Yollar yeriyirlər məndə!

Səfər etmək istəyirlər

Məni səndən ayırırlar!

Mənə getmək öyrədirlər...

Məndə ixtiyar olsa...

Rəsul Rza

Mən istəyirəm:
buludlar ağlasın
uşaqlar ağlamasın;
analı ya anasız.
Mən istəyirəm:
güllər açılsın,
güllələr açılmasın,
amanlı ya amansız.
Mən istəyirəm:
qapılar qapansın
soyuq olanda hava.
Gözlər qapanmasın,
sözlər qapanmasın.
Mən istəyirəm:
yanğınlar sönsün,
ümidlər sönməsin.
Meyvələr dəysin öz fəslində.

Александр Дугин: Война - наша мать

Нас окружает, призывно лижет нас шершавым языком пламя войны

1. Война и мир

Существует досадное предубеждение, будто мир во всех случаях предпочтительней войны. И несмотря на объективную картину человеческой истории, несмотря на постоянное и все более масштабное опровержение пацифистских утопий, эта наивная, в высшей степени безответственная позиция и не думает испаряться. Напротив, аргумент мира — “лишь бы не было войны” — становится все более и более решающим для принятия важнейших судьбоносных решений.