BİRÖLÇÜLÜ İNSAN. GİRİŞ

Vüqar Xəzaralının tərcümələri

Herbert Markyuze 

Tənqidin iflici - müxalifətsiz cəmiyyət

İnsan irqini məhv etməyə qadir nüvə fəlakəti təhlükəsi, bu təhlükəni yaradan və əbədiləşdirən qüvvələrin qorunmasına qulluq etmirmi? Və eyni zamanda onun qarşısını almağa çevrilmiş cəhdlər,onun, çağdaş sənayələşmiş (industrial) cəmiyyətdəki potensial səbəblərinin axtarışına əngəl olmurmu? Müzakirə və tənqid üçün  cəmiyyətə təqdim olunmayaraq və tanınmayaraq, onlar, bundan daha aydın dışarıdan (xaricdən) təhlükə qarşısında, geriyə çəkilirlər:
Batı üçün Doğudan, Doğu  üçün Batıdan gələn təhlükədən. Bundan da aydın odur ki, həyat, hər an təhlükənin  çağırışını, belə demək olarsa, daim qəbul etmək hazırlığı durumunda  movcudluğa çevrilir. Biz, öz qoruyanlarını və qoruduqlarını deformasiyaya uğradan, mükəmməliklə israfçı tükətim(istehlak) səviyyəsinə çatdırılan , bizi müdafiyə etməyə hazırlaşdıran tədris və tərbiyyə ilə birlikdə,  kütləvi qırğın yarağlarının dinc ürətimini(istehlakını) sakitcə qəbul edirik.Əgər biz bu təhlükənin səbəblərini, cəmiyyətin və onun üzvlərinin təşkili üsulu ilə bağlamağa çalışsaq, onda anlayarıq ki, gəlişmiş sənayə cəmiyyətinin artımı və təkmillyi, onun bu təhlükəni dəstəklədiyi qədərindədir. Qoruyucu struktur çox-çox insanın həyatını yünğülləşdirir və insanın təbiət üzərində iqtidarını genişləndirir.Belə şəraitlərdə bizim kütləvi informasiya vasitələrimiz, özəl maraqları, bütün düşüncəli insanların marağı kimi yozmağa çətinlik çəkmirlər. Beləliklə, cəmiyyətin siyasi ehtiyacı, özəl tələblərə və canatmalara, sonuncuların qənaəti(ödənilməsi) isə, öz növbəsində, biznesin gəlişməsinə və içtimai firavanlığa çevrilir. Bütöv- Düşüncənin özünün təzahürü kimi təsəvvür olunur.Buna baxmayaraq məhz bütöv kimi bu cəmiyyət irrasionaldır. Onun məhsuldarlığı insan ehtiyacının və bacarığının azad gəlişməsi üçün dağıdıcıdır, onun dinc varlığı daimi savaş təhlükəsi üzərində saxlanır, onun artımı varlığ uğrunda mübarizənin dincləşdirilməsinin real imkanlarının basılmasından asılıdır - fərdi, milli və beynəlxalq. Bu repressiv  cəmiyyətin inkişafının  öncə olmuş  daha aşağı  pillələrində olduğu kimi, təbii və texniki yetkinsizlik mövqeyindən yox, daha çox güc mövqeyindən çıxış edir. Əvvəllər cəmiyyətin ixtiyarında heç vaxt bu qədər intellektual və maddi qaynaqlar, və deməli cəmiyyət və fərd üzərində bu qədər ixtiyar  olmayıb.Çağdaş cəmiyyətin fərqi ondadır ki, o mərkəzdənqaçma qüvvələrini daha çox texnika ilə yatırır nəinki Terrorla, eyni zamanda sarsıdıcı səmərəliliyə və həyat səviyyəsinin artımına arxalanaraq.Bu gəlişmənin mənbəyinin araşdırılması və tarixi alternativlərin öyrənilməsi çağdaş cəmiyyətin tənqidi nəzəriyyəsinin məsələləri sırasına daxildir, cəmiyyəti, insan mövcudluğunun şəraitinin yaxşılaşdırılması (istifadə olunmuş və olunmamış və yaxud düz istifadə olunmamış)imkanları işığında təhlil etmək. Şübhəsiz ki, burada dəyərlərin mühakiməsi qaçılmazdır. Əgər cəmiyətin dayanışmış quruluş üsulunun ölçülməsinə, ümumi rəyə görə, daha çox ehtimal, insanın movcudluğu uğrunda mübarizəsini asanlaşdıran başqa  yollar xidmət edə bilərsə, onda tarixin spesifik praktikası üçün belə ölçü kimi onun öz alternativləri ola bilər. Beləliklə, ən əvvəldən cəmiyyətin istənilən tənqidi nəzəriyəsi tarixi obyektivlik problemi ilə - dəyərləndirmə mühakiməsini nəzərdə tutan iki moment ətrafında yaranan problemlə qarşılaşır:

insan həyatının yaşamağa dəyməsi, yaxud daha doğrusu onun buna dəyə biləcəyi mühakiməsi ilə. Bu mühakimə bütün intellektual cəhdlərin əsasında durur və bundan imtina(tamamilə məntiqi olaraq) nəzəriyyənin özündən imtina deməkdir;

və həmin cəmiyyətdə insan həyatını yaxşılaşdıran özünəməxsus(spesifik) üsulların və bunu reallaşdıra bilən  vasitələrin mövcudluğu mühakiməsi.Tənqidi nəzəriyə, empirik məlumatlara əsaslanaraq, bu mühakimələrin obyektiv işarələndirməsini göstərməlidir. Mövcud cəmiyyət, kəmiyyəti və keyfiyyəti yetərli qədər müəyyən edilə bilən, intellektual və maddi qaynaqlara malikdir. Minimum ağır əmək və yoxsulluq şəraitində, fərdi tələbatın və imkanların optimal gəlişməsi və ödənilməsi üçün, bu resursların istifadəsinə necə nail olmaq olar? Sosial nəzəriyyə tarixi nəzəriyyə olmaya bilməz, çünki tarix – gərəklilik xanedanlığında  təsadüf xanedanlığıdır. Ona görə də soru ondan ibarətdir ki, hazırki resursların hansı çeşidinin  istifadəsi və təşkili   üsulu daha çox ehtimal, optimal gəlişməni təmin edə bilər? Bu suala cavab vermək üçün ilkin mücərrədliklər keçirmək gərəkdir. Optimal gəlişməni müəyyən və qeyd etmək üçün, tənqidi nəzəriyyə, cəmiyyətin resursların  mövcud  istifadə üsulundan və onu şərtləndirən nəticələrdən mücərrəd(abstrakt) olmalıdır. Faktların hazırki universumunu, sonuncu, əsaslandıran kontekst kimi qəbul etməkdən imtina edən,faktların  belə “transsendentləşdirilən” təhlili ışığında, onların rədd edilmiş və istifadə olunmamış imkanlarını  inkar edən  abstraksiyanın belə üsulu,özünün transendentallaşdırılmasının ciddi siyasi xüsusiyyəti qədərində, istənilən metafizikaya qarşı olan sosial nəzəriyyənin öz strukturuna xassdır*. Bu “imkanlar” münasib cəmiyyətin qüvvələri ilə həyata keçirilməlidir, yəni ki, praktiki məqsədlər kimi özünü müəyyən etmək halında olmalıdırar. Bundan başqa, mövcud institutlardan mücərrədlik imkanlarının həqiqi meyli ehtiva olunmalıdır, yəni ki,onların yenidən formalaşdırılmasına, əhalinin əsas hissəsinin həqiqi tələbatı olmalıdır.Sosial nəzəriyyəni, mövcud cəmiyyətdə özünü partladıcı meyllər və qüvvələr kimi büruzə verən tarixi alternativlər maraqlandırır. Öz tarixi praktikası qədərində, bu alternativlərlə bağlı dəyərlər, reallığa çatırlar və faktlara çevrilirlər, bu sosial dəyişikliklər nəzəri anlayışların həddində dururlar.Lakin hal-hazırda, gəlişmiş sənayələşmiş cəmiyyətin tənqidi,oxşayır elə bir durumla üzləşir ki, onu bütün əsaslarından məhrum edir. Koordinasiya və hakimiyyətin bütün sistemini bürümüş texniki tərəqqi, həyatın(və hakimiyyətin) elə formalarını yaradır ki, hansılar ki, göründüyü kimi, sisteme qarşı olan qüvvələri barışdırır, əslində isə, tarixin qurtuluş perspektivi, əzablı əməkdən və hakimiyyətdən azad olmaq naminə, istənilən etirazı süpürür və yaxud onu zəmindən məhrum edir. Aşkardır ki, çağdaş cəmiyyət, istehsal prossesinin yeni istiqaməti və insan mövcudluğunun yeni formalarını yarada biləcək yeni təsisatların yaranmasına gətirə biləcək sosial dəyişikliklərin qarşısını almaq iqtidarına malikdir. Bu imkan daxilində, ehtimal ki, gəlişmiş sənayələşmiş cəmiyyətin ən müstəsna nailiyyəti kilidlənir; Milli məqsəddə ümumi razılığı, ikipartiyalı siyasət, plüralizmin çöküşü, möhkəm Dövlət çərçivəsində Biznes və Əməyin sövdələşməsi əksliklərin birləşməsindən xəbər verir ki, bu həm bu nailiyyətin nəticəsi, həm də səbəbi kimi çıxış edir. Tənqidin əsasının nə dərəcədə dəyişməsini, sənayələşmiş cəmiyyətin yaranma çağı ilə onun çağdaş durumunun qaçaraq  müqayisəsində təsvir etmək olar. Öz yaranma dövründə, ondoqquzuncu əsrin birinci yarısında, sənayələşmiş cəmiyyətin tənqidi, alternativlərin ilkin konsepsialarını işləyərək, nəzəriyyənin və praktikanın, dəyərlərin və faktların, tələblərin və məsələlərin  tarixi vasitələnməsində konkretliyə nail oldu.Bu tarixi vasitələnmə iki qarşı-qarşıya durmuş nəhəng sinifin şüurunda və siyasi hərəkətələrində formalaşdı: burjuaziyanın və proletariatın.Lakin baxmayaraq ki, kapitalist cəmiyyətində onlar əsas siniflər olaraq qalırlar, hər ikisinin strukturu və funksiyası o dərəcədə dəyişib ki, onlar tarixi dəyişikliklərin agenti olmaqdan məhrum olublar. Hər şeyə qalib gələn mövcud institutsional status quo durumunu saxlamaq marağı, çağdaş cəmiyyətin ən çox gəlişmiş ölkələrində əvvəlki antaqonistləri birləşdirir. O ki, qaldı kommunist(sosialist tərc.Qeyd) cəmiyyətinə, orada da texniki tərəqqi artımı və vəhdəti elə səviyyədə təmin edir ki, sıçrayışlardan məhrum evrim anlayışları, keyfiyyət dəyişikliyi ideyasının özünü heçə endirir. Sosial dəyişikliklərin, aşkar agentlərinin və güclərinin yoxluğu şəraitində tənqidi nəzəriyyə və praktikanın, düşüncələrin və hərəkətlərin birləşdirilməsi üçün zəmin tapa bilmir, beləliklə abstraksiyalar daha üstün səviyyəyə qalxmağa məcbur olur. Tarixi alternativlərin hətta ən empirik təhlili qeyri-real spekulyasiya kimi görsənir, oxşar inanclar isə-fərdin, yaxud (qrupun)seçim məsələsi olur. Ancaq: bununla nəzəriyə inkar olunurmu? Aşkar ziddiyətli faktların qarşısında, tənqidi təhlil iddia etməkdə davam edir ki, sosial dəyişikliklərə olan təkidli ehtiyac,istənilən evvəlki  dövrdə olduğundan az deyil. Kimin üçün? Cavab dəyişməzdir: bütövlükdə cəmiyyət və ayırlıqda onun hər bir üzvü üçün. Artan məhsuldarlığın və güclənən dağıdıcılığın, məhv olmaq həddində müvazinat, şəxsi düşüncə məsuliyyətindən imtina, iqtidarda olanlara qarşı ümüd və qorxu, presedentsiz zənginlik qarşısında mövcud olan yoxsulluq, özlüyündə ən tərəfsiz məhkəmə qərarı kimi-hətta onun, raison d’etre yox,  dolayısı məhsul kimi çıxış etdikdə belə: onun effektivliyini və genişlənməsini şərtləndirən, bütün tərəflərini ehtiva edən rasionallığın özü belə, qeyri-rasionaldır. Əhalinin mütləq əksəriyyəti tərəfindən bu cəmiyyətin qəbul edilməsi və eyni zamanda bunu qəbul etməyə məcbur edilməsi faktı, sonuncunu az irrasonal və danlağa az Layiq olması demək deyildir. Doğru və yalançı şüur, həqiqi və yaxın məqsədlər arasında olan fərq, hələ öz mənasını itirməyib, amma  öz mahiyyətinin təstiqinə onun ehtiyacı var. İnsanlar bunu dərk etməlidirlər və yalançı şüurdan həqiqi şüur, yaxın məqsədlərdən əsl maraqlarına gedən  özəl yollarını tapmalıdırlar. Bu ancaq onda mümkün olar ki, əgər onlarda öz həyat tərzlərini dəyişmək tələbi yaranarsa, pozitivin inkarı, imtina tələbi, hansını ki, mövcud cəmiyyət  “yaxşı təminatla” getdikcə daha çox miqyasda  təbiətin elmi təslimini, insanın elmi tabeçiliyi üçün istifadə etdiyinə görə və bu istifadə  qədərində basdıra bildi.Sənayeləşmiş cəmiyyətin nailiyyətlərinin total xassiyəti, tənqidi nəzəriyəni bu cəmiyyətin transendləşdirilməsi üçün rasional əsasdan məhrum edir. Vakuum nəzəri strukturun özünə sirayət edir,çünki tənqidi nəzəriyənin kateqoriyaları etiraz və təkzib tələbinin real içtimai qüvvələrin  hərəkətləri ilə doğrulduğu dövrdə işlənib hazırlanırdı.Ondoğğuzuncu əsrdə Avropa cəmiyyətində həqiqi ziddiyətləri müəyyən etməli olsaq,  mühüm  neqativ və müxalif səslənməsi idi. “Cəmiyyət” kateqoriyasının özü, sosial və siyasi sferaların konfliktini ifadə edirdi,- dövlət və cəmiyyətin antoqonizmini. Eyni cürə, “fərd” ,”sinif”, “özəl”, “ailə” anlayışları dayanışmış şəraitə inteqrasiya olmamış qüvvələri və hissələri ifadə edirdi,- gərginlik və ziddiyət nahiyəsini. Lakin sənayələşmiş cəmiyyətin artan inteqrasiyası, bu anlayışları tənqidi mənadan məhrum edərək, təsvirin və aldatmanın əməliyat(operasional)terminlərinə çevirməyə çalışır. Bu kateqoriyaların tənqidi mənasını qaytarmaq, və onların sosial reallıq tərəfindən heçə endirilməsinin necə baş verməsini anlamaq cəhdləri, oxşayır, ən əvvəldən reqrese məhkumdur:tarixi praktika ilə bağlı nəzəriyyədən, mücərrəd, spekulyativ düşüncəyə; siyasi-iqtisadın tənqidindən fəlsəfəyə. Tənqidin ideoloji xarakteri onunla şərtlənir ki, analiz cəmiyyətdə olan  həm pozitiv hən neqativ, həm produktiv, həm destruktiv meyllərin “dışarıdan” mövqeyindən çıxış etməlidir. Biz, sənayeləşmiş cəmiyyətin hər yerində bu əksliklərin vəhdətini görürük- bizim problem də elə bu vəhdətdir. Eyni zamanda nəzəriyənin mövqeyi, spekulyativ ola bilməz, o tarixi olmalıdır, yəni hazırki cəmiyyətin imkanlarından yetişməlidir. Situasiyanın belə ikimənalılığı, daha da böyük, fundamental ikimənalılığa aparır. Bizim kitabda bir-birinə zidd iki hipoteza arasında  tərəddüddən qaça bilməyəcəyik, hansı ki, məhz: (1)gəlişmiş sənayeləşmiş cəmiyyət keyfiyyət dəyişikliklərinin gələcək gəlişmə proqnozunu müəyyən etmə həddində  saxlamaq iqtidarındadır. (2) bu saxlanmaya son qoymağa və cəmiyyəti partlatmağa qadir  qüvvələrin və meyllərin olması. İnanmıram ki, burada birmənalı cavab mümkündür. Hər iki meyl- hətta birinin o birisi daxilində olması aşkardır. Birinci meyl dominantdır, və onun geriyə çevrilməsi üçün bütün ilkin şərtlər artıq istifadə olunub. Əlbəttə ki, təsadüfün situasiyaya müdaxilə ehtimalını tamamilə atmaq olmaz, lakin hətta fəlakət(qəza) dəyişikliklərə gətirib çıxara bilməz, əgər dünyada baş verənlər və buna hədd qoyulmasının dərk olunması, insanın davranışını və düşüncəsini dəyişməyəcəksə. Bizim təhlil gəlişmiş sənayə cəmiyyətinə odaklanıb. Onun  texniki(artan avtomatlaşdırma sektoru ilə birgə) istehsal və paylanma  aparatının funksiyası, sosial və siyasi funksiyalardan ayrıla bilən sadə alətlər cəmindən yox, daha çox a priori aparatın məhsulunu müəyyən edən, həmçin ona xidmət edən və genişləndirən sistemdən ibarətdir. Bu cəmiyyətdə istehsal aparatı totalitarlığa, nəinki ancaq sosial gərəkli peşələrin, vərdişlərin və bacarıqların, həm də fərdi tələbatın və canatmaların müəyyən edilmə dərəcəsində meyl edir. Beləliklə, özəl və içtimai mövcudluğun, fərdi və sosial tələbatın  əkslikləri unudulur. Texnoloqiya, sosial nəzarətin və sosial cəmləşmənin daha təsirli və daha xoşagələn formaların təşkilinə can atır. Və göründüyü kimi, bu nəzarətin totalitar meyli həm də bir başqa üsul ilə təşkil olunur-nisbətən az gəlişmiş və hətta sənayələşmədən əvvəlki ölkələrdə, həm də kapitaizmdə və kommunizmdə oxşar cəhətlərin formalaşdırılması yolu ilə. Bu cəmiyyətin totalitar meylləri qarşısında texnoloqiyanın “neytrallığı”konsepsiyasına tərəfdar olmaq olmaz. Texnoloqiyanı özlüyündə onun istifadəsindən təcrid etmək olmaz, texnoloji cəmiyyət elə bir (hakimiyyət) dominantlıq sistemidir ki, bu dominatlıq onun anlayışını və strukturunu təşkil edir. Cəmiyyətin öz üzvlərinin həyatını təşkil etməsi üsulu, əvvəlki nəsillərdən miras qalan mədəniyətin maddi və intellektual səviyəsi ilə müəyyən edilən, tarixi alternativlərdən ilkin seçim nəzərdə tutur. Seçimin özü isə hakim(dominant) maraqların oyununun nəticəsi kimi ortaya çıxır. O təbiyətin və insanın dəyişilməsinin və istifadəsinin spesifik üsullarının bəzilərini nəzərdə tutur, bəzilərini isə inkar edir. Beləliklə bu realizasiyanın mümkün “layihəsidir”*. Lakin layihə əsas nisbətlərində və institutlarında həyata keçən kimi,  istisna olmağa və cəmiyyətin bütün gəlişməsini müəyyən etməyə çalışır. Texnoloji universum kimi, gəlişmiş sənayə cəmiyəti spesifik tarixi layihənin realizasiyasının son stadiyası kimi,  ilk öncə siyasi universum kimi çıxış edir,-  məhz təbiətin hakimiyyət(dominantlıq)materialı kimi, yaşanması, dönüşümü və təşkili kimi. Bütün diskursun,hərəkətin intellektual və maddi mədəniyyətin universumunu formalaşdırması, bu lajihənin genişləndirilməsi ilə ölçülür. Mədəniyyət, siyasət və iqtisadiyyat texnoloqiyanın vasitəsi ilə hər yerdə bulunan, bütün alternativləri ya udan, ya da əksinə rəddedən sistemə axır, bu sistemə xas istehsal və artım potensialı isə cəmiyyəti stabilləşdirir və texniki tərəqqini hakimiyyət(dominantlıq) çərçivəsində saxlayır. Texnolji rasionallıq, siyasi rasionallığa çevrilir. Sənayeləşən sivilizasiyanın məlum meyllərini müzakirə edərkən, mən(Herbert Markuze tərc. Qeyd)xüsusi keçidlərdən qaçmağa çalışmışam. Material texnoloqiya və sosial dəyişikliklər barədə geniş sosioloji və psixoloji ədəbiyyatdan, elmi menecmentdən, kollektuv sahubkarlıq, sənayə əməyi və işçi qüvvəsinin xassiyətinin dəyişməsi barədə ədəbiyyatdan  yığılıb və təsvir olunub. Faktları sadəcə təhlil edən çoxlu qeyri-ideolji işlər var: Berl və Minz “Çağdaş korporasiya və özəl mülkiyyət”, “İqtisadi iqtidarın təmərküzləşməsi” üzrə 76-cı Müvəqqəti milli Konqressin iqtisadi komitəsinin məruzəsi, “Avtomatlaşdırma və qlobal texnolji dəyişikliklər” barədə  AFL-CİO*nəşrləri, eləcə də Detroytun “Nyuz ənd letterz” və “Korrespondente”.Xüsusi ilə K.Rayt Milzin, və eləcə də  başqa çox vaxt bəsitlikdə, müxbir yüngüllüyündə və şişirtmələrdə qınanılan: Vens Pakkard “The Hidden Persuders”,”The Waste Makers”, Uilyama X. Uaytın” The Organization man”, Fred C. Kukun “The Warfare State”* əsərlərini qeyd etmək olar. Şübhəsiz ki, nəzəri təhlilin çatışmazlığı bu işlərdə təsvir olunan hadisələrin köklərini toxunulmamış qoyur, laki  təmtəraqsız təsvir olunan hadisələr özləri yetərli qədər özlərini təsvir edir. Ola bilər ki bunun ən bəlağətli sübutu kimi, sadəcə olaraq iki gün, bir saat ərzində, reklam da daxil olmaqla,vaxtaşırı başqa kanala və ya stansiyaya çevirməmək şərti ilə televizora baxmağı, yaxud radioya orta dalğalarda dinləməni göstərmək olar. Mənim təhlilim ən gəlişmiş çağdaş cəmiyyətlərin meylləri üzərində cəmlənib.Bu cəmiyyətlərin həm daxilində həm də xaricində, belə meyllərin üstün olmayan geniş - mən deyərdim: hələ ki, üstün olmayan, geniş sahələri var. Bu meylləri proqnozlaşdırmağa çalışaraq, mən sadəcə olaraq bəzi hipotezaları təqdim edəcəm.

Nə az, nə çox.

(Ardı var)

Tərcümə etdi: Vüqar Xəzaralı