DÜNYA FƏLSƏFƏSİNİN ATASI

Azər Qaramanlı

O, uşaqbaz, ailənin və kəbinin qati əleyhdari idi

“Utanmazlıq ruhun öz mənfəəti üçün əclaflığa tələsməsidir”. Platon, qədim yunan fikosofu.

 “...Mistik estetik və parlaq sənətkar, kazarma kommunizminin tərənnümçüsü, abortun və körpə qətllərinin təbliğatçısı, ruhun nəğməkar tərbiyəçisi, uşaqbaz və moralist, qatı asket və dialektik- bütün bunlar Platonda cəmləşirdi” Aleksey Losev, rus filosofu

Afinalı Ariston və Periktionadan doğulan Aristokl dünya tarixinə Platon adı ilə keçdi. Sokratla ilk görüşündən sonra onun göbək adını demək olar ki, hər kəs unutdu. Bizim eradan 407-ci ildə Sokratın şöhrətini eşidərək onu dinləməyə gələn onlarla gəncin arasında enli kürəkli, sağlamlığı və atletik gövdəsi ilə ətrafa işıq saçan Aristoklu Sokrat fərq etdi və ona “Platon” dedi. (Platus qədim yunan dilində enli kürəkli mənasını verirdi). Elə o zamandan Aristokl öz adını unutdu, qısa zaman içində bütün Ellada onu Platon olaraq tanıdı və o, dünya tarixinin yaddaşına əbədi olaraq adını Platon olaraq yazdı.

Platon adı dünya fəlsəfəsində təkcə məşhurluğun, böyüklüyün, dahiliyin rəmzi deyil. Platon yeganə filosofdur ki, zərif, ancaq möhkəm tellərlə bütün dünya fəlsəfəsini və dünya mədəniyyətini sarmaşıq kimi sarıb. Platondan sonra elə bir zaman kəsiyi və elə bir sivilizasiya olmayıb ki, aparıcı ideyalar və yönəltici fikirlər onun ideyaları üzərində mübahisə etməsin. Platon Platon olduğu gündən bu günə qədər araşdırılır və yəqin ki, məhşərə qədər araşdırılacaq. Kimi onu tərənnüm edir, kimi də onun ideyalarını bəşəriyyət üçün zərərli hesab edir, kimisi də onu peyğəmbər olaraq qəbul edirdi. (Hətta Orta Əsr islam filosofları arasında da onu peyğəmbər olaraq qəbul edən ünlü simalar vardı və belələrinə yenə də rast gəlmək olur).

Qəribə orasıdır ki, bütün dünyəvi və təkallahlı dinlər belə onu öz tərəfinə çəkməyə çalışıb və hələ də çəkməkdə davam edir. Klassik ellin fəlsəfəsinin nümayəndələri, qədim Roma fəlsəfəsi, qədim yəhudizmin son dövrü, orta əsrlər kabbalizmi, Bizans provaslav kilsəsi və Bizans mistik fəlsəfəsinin nümayəndələri, Roma katolik kilsəsinin ortodoksal ideyaları, islamdan öncəki ərəb düşünərləri və islam fəlsəfəsi, Avropa intibah mədəniyyəti və Avropa protestant hərəkatı, yeni dövr filosofları (Kant, Hegel, Şopenhauer, Nitşe və s.) və nəhayət müasir Avropa liberalizmi və sosialist ideyalar öz mənbələrini Platonun fəlsəfəsindən və dövlət haqqında ideyalarından götürüblər.

Hələ İslamdan əvvəl Orta Şərqdə Platon Əflatun olaraq tanınırdı. Bütün ərəb fəlsəfəsi Əflatunun fəlsəfi dünyagörüşü üzərində formalaşmışdı. İslam dünyasının Əflatunu olaraq tanınan Buxaradan çıxaraq bütün islam dünyasını mədəniyyət və elmi inkişaf işığı ilə dolduran, tarixin ən böyük türklərindən biri olan Məhəmməd Fərabi Əflatunu fəlsəfənin və elmin atası adlandırmışdı. Əflatunun fəlsəfəsi orta əsr və yeni dövr islam-şərq fəlsəfəsinin əsas bel sütunu idi. İslam - Şərq filosoflarına görə fəlsəfə öz başlanğıcını Əflatundan götürürdü.

Sokrata qədər və sonra

Platon Sokratla görüşməmişdən əvvəl Afinanın bütün aristokrat gənclərinin aldığı tərbiyəni və təhsili almışdı. O öz sivilizasiyasının övladı idi və gənclik illərində öz sivilizasiyasının əsas yaşıdlarından daha istedadlı olması ilə seçilirdi. O mahir gimnast, güləşçi və yaxşı süvari idi. Eyni zamanda musiqiçi və rəssamdı.

Gənclik illərində Platon filosof - sofistlərlə görüşür, diqqətlə pifaqorçuları, Herakliti, Demokriti öyrənir. Sokratla görüşənə qədər gənc Aristokl Afinada erotik şerlər ustadı kimi tanınırdı. O dönəmdə Aristokl siyasətdən tamamilə kənardı. Hətta o, həmin illərdə dostlarının və yaxınlarının israrlı xahişlərinə baxmayaraq, Afinanı idarə edən 30 aristokratdan biri olmaqdan imtina etmişdi. Platon ömrünün axırına qədər gündəlik siyasətdən kənarda qaldı. Amma o, ömrünün axırına qədər böyük dövlət siyasəti problemləri ilə məşğul oldu.

Afinanın ünlü küçə filosofu ilə görüşündən sonra Platon bütün şerlərini yandırdı və elə o zamandan özünü birmənalı olaraq fəlsəfəyə və dövlət siyasətinə həsr etdi. Platon ömrünün 7 ilini Sokratın arxasınca küçələrdə gəzdi, qərib və əsrarəngiz müdrikin ağzından çıxan hər sözü beyninə həkk etdi.

Sokratın ölümündən sonra Platon böyük depressiya yaşadı. Sokrat onun üçün ömrünün sonuna qədər batmayan günəş oldu və Platonun əsas əsərlərinin aparıcı qəhrəmanı Sokrat oldu. Aristoteldən fərqli olaraq Platon heç bir zaman ustadına qarşı əks arqumentlərlə çıxış etmədi.

Platonun xəyalı

Platon bütün ömrünü demək olar ki, Afinada yaşasa da onun həyatında daha bir şəhər Afina qədər önəmli rol oynadı. Filosof bütün ömrü boyu beynindəki “ideal dövlət”in qurulmasını xəyal etdi və bunun üçün tam üç dəfə cəhd etdi. Baxmayaraq ki, ilk cəhdi az qala ona həyatı bahasına başa gəldi, ancaq yenə də Platon çəkinmədən daha iki cəhd elədi... 

Sirakuza, İtaliyanın Siciliya adasında tiran Dionisinin hökmranlıq etdiyi bir şəhərdi. Məhz bu şəhər - dövlətə Platon «ideal dövlət»lə bağlı bütün arzu və xəyallarını bağladı. Sirakuza onun ümidlərinin şəhəri idi. Bəlkə də qəribədi, bəlkə də heç qəribə deyil, amma Platon da, bütün bəndələr kimi həyatın xəyal qırıqlığı olduğunu zənn və dərk etmədən böyük xəyallar yaşayaraq öldü. Eyni xəyal qırıqlığını Allahın seçdiyi Musa, İsa və Məhəmməddə yaşadı. Məsələ zəfər qazanmaqda deyildi. Məsələ ideal cəmiyyəti qurmaq məsələsi idi.

İnsanlığın tarixi və xəyalı xəyal qırıqlığından ibarətdir. İsgəndərin yaşadığı xəyal qırıqlığını kim yaşadı ki?.. Ya da marksizm və leninizmin?..

Platonun xəyal edərək tərənnüm etdiyi dövlətdə həm cahangirlik, həm kazarma sosializmi, həm də liberalizm vardı. Platonun araşdırdığı dövlət ziddiyyətlər içində çarpışırdı, amma Platon dövlət üçün ən önəmli olan bir şeyi hər zaman ön səfə çəkirdi. Platon “dövlət ədalətli olmalıdır, ədaləti öldürən dövlət özünü öldürür”, deyirdi...

Platon ilk dəfə tiran Dionisi tərəfindən Sirakuza şəhərinə dəvət edildiyi zaman qırxını ötmüşdü. Artıq onun şöhrəti Sokratın ən görkəmli şagirdi olaraq qoca Elladanın sərhədlərini aşaraq İtaliyanın fəlsəfəyə ac olan sahillərinə qədər çatmışdı. Hakimiyyət mənsubları üçün onunla ünsiyyətdə olmaq şərəfdi və Platon bunu yaxşı bilirdi.

Sirakuzada krallar kimi qarşılanan Platon burdakı saray həyat tərzindən heç də xoşlanmamışdı. Sonradan o, birinci Siakuza səfərini belə xatırlayacaqdı: «Gündə iki dəfə partlayana qədər yemək və içmək, gecələr isə heç vaxt tək yatmamaq heç də mənim xoşuma gəlmirdi... Təbii ki, belə bir dövlətdə rahatlıq ola bilməz».

Platonun Siakuza ilə bağlı xəyalları suya düşmüşdü. Tiran Dionisini məşhur filosofun ideal dövlətlə bağlı fikirləri maraqlandırmırdı. O, ancaq məşhur olduğu üçün Platonun onun sarayında yaşamasını istəyirdi.

Buna baxmayaraq pozğunluq və əxlaqsızlıq qanunları ilə yaşayan Sirakuza sarayında bir nəfər Platonun fikirlərinə dəyər verməyə başladı. Bu tiran Dionisin qaynı gənc Dion idi. Dion bütün qəlbi ilə filosofa bağlanmışdı və böyük maraqla onun fikirlərinə qulaq asırdı. Platon isə bu gəncin hakimiyyətə gələ biləcəyi təqdirdə, onun ideyaları əsasında dövləti idarə edə biləcəyini ümid edərək gəncin bütün tərbiyəsini öz üzərinə götürmüşdü. Amma bu, uzun sürmədi. Tiran Dionisi filosofun onun qaynını başdan çıxardığını duyub qəzəbləndi. Çuğulçular gənc Dionun Platon tərəfindən tiranın taxtına hazırlandığını çatdırmışdılıar. Qəzəbli tiran filosofu Egin adasına aparmağı və orada qul olaraq satılmasını əmr etdi və bu əmr yerinə yetirildi.

Amma xoşbəxtlikdən filosofun şöhrəti onu xilas elədi. Platonun şöhrətini duyan tacirlərdən biri filosofu 30 min qızıla alaraq həmən azad buraxdı. Tacir Platonun pərəstişkarlarından biri idi və sonradan Platonun dostlarının topladığı pulu geri almaqdan imtina etdi.

Deyirlər şər deməsən, xeyir gəlməz. Platon dostlarının topladığı həmin 30 min qızıla Afinanın kənarında bir bağ aldı. Bağın keçmiş sahibinin adı Akadem idi və ərazi keçmiş sahibinin adı ilə adlanırdı. Beləliklə Platonun məşhur fəlsəfə məktəbinin - Akademiyanın təməli atıldı. Burda filosof uzun illər boyu yüzlərlə insana leksiyalar oxuyacaq və şagirdləri onun söylədiklərini yazacaqdılar. Məhz burdan, Platonun Akademiyasından fəlsəfə və elm bütün dünyanı öz ağuşuna alacaq və Ellin mədəniyyətini dünya tarixinin inkişafı üçün əvəzedilməz edəcəkdi.

Platon öz Akademiyasında traktatlarını söylərkən Sirakuzada vəziyyət dəyişdi. Tiran Dionisi öldükdən sonra onun taxtına oturan oğlu ikinci Dionisi tamamilə dayısı Dionun təsiri altnda idi. Dion hesab edirdi ki, gənc Dionisini doğru yola yönləndirə bilsə, Siakuzda Platonun ideal dövlətini qurmaq və ədalətli cəmiyyət yaratmaq olar. Bu məqsədlə də Dion Platonu yenidən Sirakuza dəvət etdi.

Normalda hesab etmək olardı ki, artıq özünün böyük fəlsəfə məktəbini yaratmağa nail olmuş Platon bir dəfə qul olaraq satıldığı adaya bir daha geri dönməz. Amma bütün gözləntilərin əksinə olaraq Platon Dionun təklifini qəbul edərək, Akademiyanı buraxıb yenidən Sirakuza yollandı. Artıq Platonun altmış yaşı vardı və o, zəmanəsinin ən müdrik adamı hesab olunurdu.

Platon bir daha öz xəyalını gerçəkləşdirmək üçün Sirakuza gəldikdə artıq gənc Dionisinin ətrafında köhnə qaydalarla yaşayan saray modabazları ağırlıq təşkil etməyə başlamışdı. Odur ki, vaxt itirmədən tiranın tərbiyəsinə başlayan Platon bütün gücünü sərfə etsə də kiçik Dionisinin qəlbini tam olaraq fəth edə bilmədi. Digər tərəfdən çuğulçular durmadan gənc tirana dayısı və filosofun ona qarşı sui-qəsd hazırladıqlarını bildirdi. Platonun və Dionun bütün cəhdlərinə baxmayaraq gənc tiran getdikcə onlardan uzaqlaşır. Platonun Siakuzaya yenidən gəlişinin 4-cü ayında tiran dayısı Dionu Sirakuzadan sürgün etdi. Platon yenə tiranın yanında baş məsləhətçi rolunu qoruyub saxlasa da filosof artıq öz taleyi üçün narahat olmağa başlamışdı və elə buna görə də tirandan onu Afinaya buraxmağı xahiş etdi. Dionisi filosofu buraxmağa razılıq verdi. Amma öncə Platondan söz aldı ki, o istədiyi zaman filosof yenidən Sirakuzaya qayıdacaq.

Afinaya qayıdan filosof yenidən Akademiyada leksiyalarını oxumağa davam edir və ardıcıllarını hər gün daha çox artırır. Buna görə də Dionisi ondan sözünü tutaraq geri dönməsini istədiyi zaman buna çox həvəssiz yanaşdı. Dionisi isə peşman olduğunu və filosofun məsləhətlərinə əsasən dövləti idarə etmək istədiyini bildirirdi. Bir daha öz xəyallarını gerçəkləşdirmək üçün qoca filosof yola qoyulur. Ancaq çox keçmədən Dionisi yenidən eyş-işrətə meyl edir və filosofun məsləhətlərini qulaqardına vurmağa başlayır. Həyatı üçün yenidən təhlükə hiss edən Platon geri dönmək üçün yollar aramağa başlayır. İtaliyadakı dostlarının yardımı ilə filosof Afinaya geri dönməyə nail ola bilir. O, geri döndükdən sonra isə sürgündə olan Dion çevriliş edərək hakimiyyətə gəlir. Ancaq qısa bir müddətdən sonra sui-qəsd nəticəsində öldürülür. Sokratın ölümündən sonra Dionun ölümü Platonu ən çox təsirləndirən ölüm olur. Beləliklə Platonun ideal dövlət yaratmaq xəyalı birdəfəlik məhv olur.

23 əsırlik uğurun sirri

1930-cu ildə böyük rus idealist filosoflarından Aleksey Losev Platonu aşağıdakı kimi xarakterizə etmişdi: «Monarxların apoloqeti və şəhər dövlətlərin filosofu, quldarlığın və mistik kommunizmin müdafiəçisi, doqmatik ilahiyyat professoru, incəsənətin və elmin təqibçisi, ailənin və kəbinin barışmaz düşməni, sevginin və qadın azadlığının boğucusu, mistik estetik və parlaq sənətkar, kazarma kommunizminin tərənnümçüsü, abortun və körpə qətllərinin təbliğatçısı, ruhun nəğməkar tərbiyəçisi, uşaqbaz və moralist, qatı asket və dialektik - bütün bunlar Platonda cəmləşirdi».

20 əsrin parlaq rus filosoflarından olan Losev bütün zamanlara qalib gələn antik filosofu çox doğru xarakterizə etmişdi. Doğurdanda Platon uşaqbaz və moralistdi. O qədim Elladanın hər yerindən gələn aristokrat yeniyetmə oğlanları ilə gündə bir neçə yatır və onları tərbiyə edirdi. Platon həm tiranlara yarınmağa çalışır, həm də «ədaləti öldürən dövlət özünü öldürür», deyir, həmçinin kazarma kommunizmini təbliğ edir, ailənin ləğv olunmasını tələb edir, eyni zamanda qadınlara azadlıq verilməsinin qatı əleyhdarı kimi çıxış edirdi... Bu qədər ziddiyyətləri özündə birləşdirmək nə qədər mümkündür və Platonun fəlsəfəsi zamana necə qalib gəlməyi bacardı?

Əslində Platon fəlsəfəsinə insan psixologiyasından yanaşdıqda hər şey çox təbiidir. Bütün zəiflikləri ilə adi bir insan və zəmanəsinin oğlu olan Platonun fikirlərinin zamanlara qalib gəlməsində və onların üzərində durmasında qeyri-adi heç bir şey yoxdur. Akadem bağının ağacları altında gəzişərək şagirdlərinə traktatlarını anladan və onlarla mübahisə edən Platon bütün zamanlara ona görə qalib gəlməyi bacardı ki, filosof insanın yaratdığı bütün “izmləri”, fəlsəfi-ideoloji cərəyanları öz traktatlarında birləşdirməyi bacarmışdı. Bu gün də dünya insanlarının bir qismi monarxlara və tiranlara tapınır, başqa bir qismi qadın azadlıqlarına qarşı çıxır, digər bir qismi liberal dəyərlər adı altında homoseksualizmin yayılmasını təbii insan hüququ olaraq qəbul edir, başqa bir qism isə kazarma kommunizmini dünyanın xilas yolu kimi təqdim edirdi. Bütün bu “izmlər” və idealist cərəyanlar Platondan əvvəl də mövcuddu və bu günümüzə qədər də insan beynini ən çox məşğul edən problemlərdən biridir. Ona görə də birmənalı olaraq Platon fəlsəfəsinin uğuru onun bütün “izmləri” və ideoloji-sosial cərəyanları özündə birləşdirməyi bacarmasıydı. Yəni Platon insanlıq şüuru tarixinin alt qatını tədqiq etmişdi və bu tədqiqat hələ də davam etməkdədir.

Platonun ideal dövlət konsepsiyasını ancaq fraqmentlər halında reallaşdırmaq mümkündür ki, dünya tarixi bu təcrübə fraqmentlərindən ibarətdir. İstər ədalətli monarxizm, (bunu parlamentar monarxizm də adlandırma olar), istər kazarma sosializmi, istərsə də liberal demokratizm ideyalarının təməlini Platonun ideal dövlət konsepsiyasının fraqmentləri təşkil edir və nə yazıq ki, Platonun ideal dövlət konsepsiyasını tam olaraq nəinki reallaşdırmaq, heç təsəvvür eləmək belə mümkün deyil. Buna görə də Platonun ən parlaq şagirdlərindən biri olan və materialist fəlsəfənin ən böyük siması Aristotel öz müəlliminin konsepsiyasını qeyri-dəqiq və anlaşılmazlığın üstündə olan bir konsepsiya olaraq dəyərləndirirdi. Aristotelə görə müəlliminin kosmik bədən konsepsiyası harmoniyanı dağıdırdı.

Buna baxmayaraq, Platon insanlıq şüurunun bütün xəyallarını öz təlimində birləşdirə bilmişdi və bu, onun bütün zamanlara qalib gəlməsində əsas rol oynadı. Platonun ən önəmli təlimlərindən biri olan «Rifah» konsepsiyası isə sonucda hər kəsin fərdi rifahını təbliğ edirdi. Bu gün dünyanın ən aparıcı siyasi, iqtisadi, sosial və fəlsəfi cərəyanları Platon təliminin fraqmentlərindən təşkil olunub və elə ona görə də Platon bütün zamanlarda olduğu kimi bu gün də “izm”lər arasında ən böyük mübahisə və savaş obyekti olmaqda davam edir.

Şərqə açılan qapı

Platonun Akademiyasının qapısı Şərqə açılırdı. Elə onun şagirdlərinin əksəriyyəti də Şərqdən gəlirdi. Sağlığında filosofun şöhrəti mərkəzi Asiyanı ötərək Babildən Baktriya və Hindistan dağlarına, həmçinin ərəb çöllərinə və Şimali Afrikaya qədər uzanmışdı. Akademiyada Platonu dinləmək üçün Babildən və hətta Həbəşistandan dünyanın ən savadlı və ən aparıcı insanları gəlirdi. Onlar filosofu illərlə dinləyir, sonra dinlədiklərini öz düşüncələrində bişirib uzaq torpaqlara aparırdılar. Odur ki, Qərbdən fərqli olaraq Şərq Platonu daha yaxşı tanıyır və onun konsepsiyalarını öz təlimlərinin təməli olaraq təqdim edirdilər. Ölümündən yüz illər keçməsinə baxmayaraq Qədim Şərqin bütün korifeyləri Platonun təlimini və nəzəriyyələrini bilir və elmi bu nəzəriyyənin fraqmentləri üzərindən inkişaf etdirirdilər. Eyni zamanda Böyük İsgəndərin fəthləri də Platonun və Aristotelin Şərqdə tanınmasında önəmli rol oynadı.

İstər islama qədər, istər islamdan sonrakı Yaxın və Orta Şərq və həmçinin Mərkəzi və Orta Asiya sivilizasiyalarının hər birində Platon təliminin izi görünməkdədir. İslam dini belə, kafir Platonun təlimini rədd etmədi, əksinə, çoxallahlığa tapınan Platonu Əflatun olaraq özününküləşdirdi. Çünki Platonu cəhalət dönəmi deyə tanıtdırılan ərəb dünyasında tanımayan belə yox idi. Hətta bəzi islam sxolastikləri Əflatunu Allahın peyğəmbəri olaraq təqdim etməkdən belə çəkinmədi və belə cəhdlər bu gün də müşahidə olunmaqdadır.

Platon Qərbə nə zaman qayıtdı?

Nə qədər qəribə də olsa, Roma Sezarlar dövrü başladıqdan, yəni Elladada və Qərbi Avropada latın dili hegemon vəziyyətə çıxdıqdan sonra, Platon Qərbdə unuduldu. Öz zamanında Platon Elladada nə qədər çox tanınsa da, soyuq Avropa meşələrində ancaq döyüş və ov barədə düşünən tayfaların heç birini fəlsəfə anlayacaq imkanları yox idi. Qərbi Avropanın qədim tayfaları keltlər və qalların insanı və dünyanı araşdırmaq kimi bir problemləri də olmamalıydı.

Ona görə də Elladadan kənarda Platonu Qərbi Avropada demək olar ki, heç kim tanımırdı. Qədim Roma dönəmində yunan mədəniyyəti nə qədər aparıcı rol oynasa da, Platon demək olar ki, unuduldu. Xristianlığın ilkin və orta əsrlər dönəmində isə Platon yalnız kafirin biriydi və ona olan münasibət kilsənin Zevsə olan münasibətindən heç bir şeylə fərqlənmirdi.

Digər tərəfdən kilsədə latın dilinin hökm etməsi və orta əsrlər Avropasının yazı dilinin latın dili olması yunan və Ellada mədəniyyətini tamamilə Avropadan kənarda buraxmışdı. Avropalıların ilk dəfə Ellada mədəniyyəti və Platon haqqında azacıq təsəvvürləri islam-ərəb ordusunun Priney yarımadasını fəth etdiyi zaman baş verdi. Amma yenə də bu tanışlıq yetərli olmadı. Müsəlmanların gətirdiyi kafir mədəniyyət və kafir filosof ortodoksol xristianlardan kimi maraqlandıra bilərdi ki?..

Platonun əsərlərinin orijinal nüsxələri zəmanəmizə qədər gəlib çatmayıb. Ən qədim əlyazma Misir papirusları arasında tapılıb və eramızdan əvvəlki 200-cü illərə aiddir. 12-ci əsrə qədər latın dilinə tərcümə olunmuş tək əsəri 4-cü əsrdə bizanslı Halkideyin tərcüməsi olub. Buna baxmayaraq, Qərbi Avropanın bu tək nüsxə tərcümə əsəri olan “Timey”lə tanışlığı belə olmayıb. 12-ci əsrdə ingilis Aristip tərəfindən “Menon”, daha sonra “Fedon” latın dilinə tərcümə olunub və bu zamandan başlayaraq Platon Avropada tanınmağa başlayıb. İntihab dönəminin başlanğıcında italiyalı Marsilio Fiçino Platonun bütün əsərlərini latın dilinə çevirib və bununla da Platon Qərb mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilib.

İntihab dönəminin ən böyük hadisələrindən biri də elə Ellada mədəniyyətinin xristian düynasına qayıtması oldu və bu hadisə intibah mədəniyyətinin formalaşmasında əsas rol oynadı.

Platonun Qərb mədəniyyətinə qayıtmasından sonra nə qədər təəccüblü olsa da, islam dünyasının tənəzzülü başladı. 7-ci əsrin sonlarından başlayaraq dünyanın aparıcı və yönləndirici sivilizasiyası olan İslam sivilizasiyası 16-cı əsrdən başlayaraq öz inkişafını durdurdu və estafeti 800 ildi ki, savaşdığı Qərb xristian sivilizasiyasına təslim etdi.

Yüz illər boyu davam edən savaşı intibah dönəminin böyük yüksəlişinə sahib çıxan Qərb xristian dünyası qazandı və qələbədə Ellada mədəniyyətinin Qərbin qucağına yenidən qayıtmasının heç də az rolu olmadı. Məhz Platon ideyaları Qərbdə liberalizmin təməlini qoydu və Qərb xristian mədəniyyətini cilovlayan ortodoksal kilsə tabularını öldürdü.

18-ci əsrə gəlib çatdıqda Platon təlimi artıq Avropanın inkişafının təməlini təşkil edirdi və hər kəs öz seçiminə görə antik filosofun konsepsiyalarının fraqmentlərini inkişaf etdirirdi. Avropada humanist cərəyanların zaman keçdikcə daha da güclənməsində Platonun dövlət və rifah konsepsiyalarının oynadığı rol şübhəsizdi.

Bu demokratik dəyərlərin ana xəttini təşkil edən, “Mənim azadlığımın sərhədi başqasının azadlığının sərhədinə qədərdir” prinsipi də məhz Platonun “Mənim rifahım başqasının rifahına ziyan vurmamalıdır” konsepsiyasından doğub. Həmçinin, Avropa mühafizəkar demokratlarının əsas şüarı olan “Xalq dövlət üçün deyil, dövlət xalq üçün olmalıdır”, şüarının da təməl sahibi Platondur. Ona görə də hesab etmək olar ki, Platon günümüzün demokratik dəyərlərinin atasıdır.